Het programma
In 1967 werd het televisieprogramma Hoepla van de V.P.R.O. voor het eerst uitgezonden. Drie afleveringen later was het al gebeurd met de spraakmakende show. Nederland bleek nog niet toe te zijn aan naakte vrouwen en brutale interviews in de huiskamer.

De makers van Hoepla waren Hans Verhagen, Wim T. Schippers, Wim Vanderlinden en Gied Jaspars. De belangrijkste onderwerpen van het programma waren: het generatieconflict, seks en mensen die iets heftigs meemaakten, zoals een interview met een ernstig ziek meisje. In de eerste aflevering is een halfnaakte vrouw, fotomodel Phil Bloom, te zien en in de tweede aflevering is ze volledig naakt. Voor het eerst naakt op de Nederlandse tv. Nederland was geschokt. Respectloos vonden velen het programma. Er werd schande van gesproken. In de huiskamers, in de kranten en zelfs in de Tweede Kamer. Nog maar dertig jaar geleden dus, kon het echt niet: naakt op tv en brutaal interviewen. En kijk nu: Paul de Leeuw, met zijn afzeikerige interviewtechniek, BNN-presentatoren die over drugs en seks praten, naakte mensen die openlijk over hun seksleven praten. Wellicht heeft Hoepla voor hen een lans gebroken?

Historisch programma
Hoepla is historisch te noemen omdat het, ondanks dat er maar drie afleveringen zijn geweest, voor flink wat ophef heeft gezorgd. Ook nu nog wordt het programma gezien als baanbrekend als het gaat om taboes op tv. De ophef is destijds zo groot dat de derde aflevering gecensureerd wordt en dat er geen vierde aflevering komt.

De meeste tumult komt door het bloot in het programma. Mensen vinden dat er geen respect wordt getoond voor de oudere generatie. In de eerste aflevering loopt fotomodel Phil Bloom bijna naakt door het beeld. Ze is gehuld in twee bloemenkransen die haar borsten en schaamstreek bedekken. Ds. I. J. van Houte, dan programmadirecteur van de V.P.R.O., zegt een week na de eerste uitzending in een tv-interview: “De V.P.R.O. heeft tot nu toe heel veel schriftelijke reacties gekregen op het verschijnen van de blote Phil Bloom op de tv-schermen, vorige week. Tweederde deel van de briefschrijvers en –schrijfsters reageert negatief, eenderde positief.” Er reageren vooral veel bezorgde ouders. Hoepla wordt namelijk uitgezonden op een tijdstip dat er nog jonge kinderen kunnen kijken.
Eén van de reacties is van F. A. hij schreef in het Brabants Centrum: “Een juffertje, waarvoor wij alleen maar een heel lelijke naam over hebben, heeft het vorige week, tijdens een uitzending van de VPRO bestaan onze huiskamers te vernederen tot een bordeel, en, dat nog wel op een uur dat onze kleintjes nog niet naar bed waren.”
De programmamakers worden door deze reacties uitgelokt om meer te doen. In de tweede aflevering zit Phil Bloom naakt op een rieten stoel. Ze leest voor uit een krantenartikel over het programma zelf. Het adres van de V.P.R.O. komt daarna in beeld. Zo kunnen kijkers meteen hun lidmaatschap opzeggen, of zich aanmelden. In de derde aflevering willen de programmamakers nog verder gaan, door een striptease te laten zien, maar hier wordt door de V.P.R.O.-directeur zelf een stokje voor gestoken.

Spotten
De klachten gaan ook over het spotten met de ouderencultuur. Jonge helden, zoals Eric Clapton, krijgen alle tijd en aandacht in het programma. Zij worden als serieuze mensen neergezet en mogen hun verhaal doen. Bij interviews met ouderen gaat het anders. Zo vertelt een militair in de eerste aflevering over zijn uniform en het gevoel wat hij bij het dragen daarvan heeft. Tijdens het interview zijn er geluiden van vliegtuigen en geweerschoten te horen, dan wordt het beeld zwart en is het geluid van het doortrekken van een wc te horen. Ook tijdens het interview is de militair niet altijd te verstaan. Volgens kijkers wordt de man niet serieus genomen en wordt hij voor schut gezet. Dit is volgens sommige kijkers nog erger bij het interview met de striptekenaar G. Dekker. Als hij de eerste vraag aan het beantwoorden is, stopt hij even en vraagt wat de bedoeling precies is. Hij weet niet of hij door moet vertellen of een kort antwoord moet geven. Hierna begint hij opnieuw met zijn antwoord in de veronderstelling dat het voorgaande eruit wordt geknipt. Dit laten de makers van Hoepla er echter inzitten. Later wordt de muziek onder het interview zo hard gezet dat Dekker niet meer te horen is.

Hoepla was ook de aanjager voor een conflict tussen de radicale en gematigde V.P.R.O.-ers. Uiteindelijk besloot het bestuur het statuut te wijzigen en te breken met het vrijzinnig protestantse verleden. Dat kostte de omroep onder andere de stipjes tussen de letters en was de afkorting Vrijzinnig Protestantse Radio Omroep verleden tijd. Vanaf dan is de VPRO (zonder puntjes) gericht op ‘een zo open mogelijke waarneming van de werkelijkheid’.

Vernieuwend
Hoepla liet een vernieuwende manier van programma’s maken zien. De makers wilden reageren op de maatschappij en verwachtten dat de maatschappij dan weer zou reageren. Dit lukte aardig, gezien het aantal reacties.

Een voorbeeld van dat ‘reactie op reactie’: aan het begin van de derde aflevering is politicus Van Dis te horen terwijl hij Kamervragen stelt. Hij meldt dat het belachelijk is dat een vrouwelijke minister van cultuur een programma als Hoepla toestaat. In het programma wordt namelijk de verderfelijkheid van de vrouw tentoongespreid. Er is gelach in gemonteerd, zodat het lijkt alsof hij niet serieus wordt genomen. Na dit stukje vanuit de Tweede Kamer zegt de Voice-over: “Nog steeds…Hoepla!”.
Dat de makers van Hoepla zo reageren op andere reacties, is in die tijd zeer opvallend. In de derde aflevering is er trouwens wel censuur. Niet omdat de makers het zelf willen, maar omdat ze moeten van de V.P.R.O.-leiding. Hans Verhagen, één van de makers, zegt in zijn boek ‘De gekke wereld van…Hoepla’: “Hoepla 3 is een verminkt programma, de schokkende onderdelen lagen in de kluis”.

Ook de manier van interviewen en de montage was vernieuwend. Daardoor lieten de makers zien wat ze belangrijk vonden. In sommige interviews werd wel geknipt, in andere waren de fouten van de geïnterviewden nog te zien. Dit was nog nooit eerder vertoond. De geïnterviewde was altijd de belangrijkste persoon in een tv-programma en werd nooit voorschut gezet, en al helemaal niet als het een gezagsdrager was.
Ook de snelheid van monteren was opvallend. Bij optredens van artiesten kreeg je binnen enkele seconden alweer een ander camerastandpunt te zien. Hierdoor leken het net videoclips. De voor de jeugd interessante onderwerpen werden flitsend gemonteerd, terwijl de interviews met ouderen saai in elkaar werden gezet. Misschien om de kloof tussen beide culturen nog meer op te laten vallen.
De camerabewegingen waren ook nieuw in de televisiewereld. Veel werd uit de hand gefilmd, waardoor de indruk werd gewekt dat de kijker zelf aanwezig was. Als er iemand binnen kwam bij een interview liet de cameraman dat ook zien. En de kijker kreeg ook de omgeving te zien.
Tot slot was ook de presentatie opvallend. Dit werd namelijk niet gedaan door een professionele presentatrice, maar door een amateur. In elke aflevering zat een andere vrouw de teksten letterlijk voor te lezen. Hier zaten regelmatig fouten in. De vrouwen waren duidelijk amateurs. Zo kijkt Pantera, één van de presentatrices, regelmatig opzij of ze het wel goed doet.

Conclusie
De makers van Hoepla hebben, ondanks dat ze nog geen 3 uur aan Hoepla-materiaal hebben kunnen uitzenden, mediageschiedenis geschreven. Ze hebben duidelijk invloed uitgeoefend op latere programma’s
De invloed van Hoepla is goed te zien in de programma’s van Bart de Graaff en zijn nalatenschap BNN. Zo kopieerde hij in het programma B.O.O.S., dat hij zes jaar presenteerde, letterlijk gedeeltes uit Hoepla. Hij combineerde ook veel verschillende onderwerpen in zijn show, maar het opvallendste jatwerk was de presentatrice. In het programma had Bart namelijk elke week een vrouw die totaal niet kon presenteren en alles voorlas, precies zoals in Hoepla. Ook zocht De Graaff graag de aandacht door opvallende tv te maken. Dit hebben de makers bij het huidige BNN van hem overgenomen. Ze hebben met de laatst uitgezonden Grote Donorshow het wereldnieuws gehaald.

Bronnen
• Aflevering 2 en gedeeltes uit aflevering 1 en 3 van Hoepla (aflevering 2: http://videotheek.surfnet.nl/play_proxy/mmc/3154/dz1062-out.wmv)
• Boek: De Gekke Wereld van…Hoepla, Hans Verhagen
• Boek: De potentie van een dwerg, Ad Kooyman en Max van Rooy
• Boek: Een vrij zinnige verhouding. De VPRO en Nederland 1926-1986

Door John-Boy Vossen en Willeke Verbeek

Willem Ruis
De televisiecarrière van Willem Ruis startte in 1976 met zijn eigen succesvolle programma de Wilem Ruis Show bij de KRO. De nieuwbakken presentator opende zijn eerste show met de woorden: ‘Ik draag deze show op aan Jane Mansfield’ (een Amerikaanse sekssymbool destijds). Het publiek wist toen meteen dat zij kennis maakten met een bijzondere presentator én, zo bleek later, een succesvol programma. De show hield menig Nederlander aan de buis gekluisterd.

In de Willem Ruis Show werden allerlei spelletjes gedaan met mensen uit het publiek. Met deze spelletjes vielen veel prijzen te winnen. Deze cadeaus werden aangekondigd door Ruis’maatje in de shows: Pierre van Ostade. Daarnaast kwamen er allerlei (grote) artiesten tijdens de show optreden. Een uitzending duurde ongeveer tachtig minuten.

De kandidaten
In de show werden de kandidaten op een bijzondere manier gekozen. Aan het begin vroeg de presentator namelijk aan mensen op de tribune of zij een bepaald voorwerp bij zich hadden of droegen, zoals een fotolijstje of twee verschillende sokken. Degene die deze spullen bij zich had, mocht als kandidaat meedoen aan het programma. Leuk detail is dat na verloop van tijd steeds meer mensen met van alles en nog wat op de tribunes zaten in de hoop dat Willem Ruis ernaar zou vragen. Wanneer de kandidaten werden gekozen , moesten ze opkomen en werden ze omhelst en gekust door Willem Ruis. Ook dit was nog nooit door een andere presenator gedaan en leverde hem de naam ‘Kissmaster’ op.

Vernieuwende spelletjes
De spelletjes die gespeeld werden in de shows waren nieuw voor die tijd. Zo moesten de kandidaten bijvoorbeeld naar een woord raden dat zonder klinkers stond afgebeeld. Elk goed antwoord leverde geld op. Andere onderdelen waren het raden van de prijs van een bepaald artikel of het raden van een naam of uitdrukking (zoals we dat nu kennen bij ‘wie ben ik’). Het vaste panel bij het laatstgenoemde spelletje bestond uit Rita Corita, Alexander Pola, Bonnie St. Clair en Patricia Paay. Uiteindelijk kwamen de deelnemers in een finalespel
terecht.

De eerste vijf jaar is de show uitgezonden bij de KRO en vervolgens werd deze gekocht door de Vara, waar de show samengevoegd werd met de Lotto trekking. Vandaar dat de show ook De Willem Ruis Lotto Show ging heten. De opzet van de show bleef hetzelfde, maar bij de Vara mocht Willem Ruis zich veel meer uitleven. Hij mocht gaan dansen, zingen en acteren. Dit deed hij vooral met de artiesten die langskwamen. Zelfs met de allergrootsten trad hij op met een eigen geschreven nummer en een zelf verzonnen dans erbij. Daarnaast werden de kandidaten nu aan de hand van de nummers van de Lotto trekking naar voren gehaald. Ook werden de spelletjes vaker afgewisseld en vernieuwd.

Vernieuwend
Al met al waren de uitzendingen en de quizmaster voor die tijd ontzettend vernieuwend. Willem Ruis was iemand die helemaal voor het televisievak ging en erg uitgesproken, druk, rebels en vrolijk was. Dit was erg bijzonder, want tot halverwege de jaren zeventig waren presentatoren nog keurig en strak. Willem Ruis had echter een ruig kapsel (haren tot bijna over zijn ogen) en danste, zong en swingde tot de zweetdruppels van hem afgutsten. Zijn manier van presenteren was ook ‘vernieuwend’. Wanneer de entertainer bijvoorbeeld geen sympathie voor een deelnemer had, liet hij dit duidelijk in woord en gebaar blijken. Door al deze elementen doorbrak hij alle tradities van een strakke en correcte manier van presenteren en werd hij door sommigen zelfs beschouwd als het ‘enfant terrible’ van de televisie.

De laatste show
Uiteindelijk loopt de show in 1986 op z’n eind. De samenwerking met Ruis, de regisseur en de Lotto verloopt niet goed meer en de presentator besluit te stoppen met de show.

Grondlegger

Willem Ruis was een televisiepersoonlijkheid pur sang. De entertainer ontroerde en maakte mensen aan het lachen. Zijn Willem Ruis Show was de grondlegger voor een heleboel andere programma’s of onderdelen hiervan. Hij gaf het woord show een nieuwe betekenis, door allerlei spectaculaire spelelementen in zijn programma en zijn drukke manier van presenteren. De televisiegeneratie na hem (onder andere André van Duin en Ron Brandsteder) namen deze gewoontes met veel succes van hem over. Daarnaast kon Ruis ontzettend bot doen tegen zijn gasten wanneer hij geen sympathie voor ze had. Een eigenschap die een Paul de Leeuw op dit moment ook tentoonspreidt.
Het programma leverde ook kamervragen op van CDA Tweede Kamerlid Steef Weijers. Dit was vanwege het salaris van Willem Ruis. Toen hij in 1981 van de KRO naar de VARA overstapte vroeg hij 300.000 gulden per seizoen. Zijn eisen werden ingewilligd en Ruis tekende een contract voor drie jaar. Weijers vond dit voor die tijd een ongekend hoog bedrag.

Interview

Gien Kamphorst
Adjunct hoofd amusement
Willem Ruis Lotto Show

De Willem Ruis Show is van 1976 tot en met 1986 uitgezonden. Eerst een paar jaar door de KRO en in 1981 ging de show over naar de Vara. Het ging toen de Willem Ruis Lotto Show heten, omdat het een samenwerking aanging met de Lotto. Gien Kamphorst, was in de tijd van de Willem Ruis Lotto Show Adjunct hoofd amusement bij de Vara en vertelt over de show.

Wat maakte de Willem Ruis Lotto Show zo bijzonder voor die tijd?
Dat waren eigenlijk twee dingen. Tijdens deze show gebeurde de Lotto trekking. Dat was dezelfde Lotto trekking die nu tijdens de show van Weekend Miljonairs gebeurt. Voordat de show begon, werd die Lotto trekking door de NOS uitgezonden net voor Studio Sport. Maar de Lotto wilde er graag een show omheen gaan maken. De Vara hoorde dat en die waren wel geïnteresseerd, omdat zij op dat moment ook Willem Ruis aan konden trekken. Hij wilde zich namelijk wat verbreden. Willem deed bij de KRO het spelprogramma de Willem Ruis show, maar hij wilde ook zingen, dansen en acteren. Dat vonden ze bij de KRO niet zo’n goed idee en de Vara wilde dat wel.
Zo kwamen toen dus twee dingen samen; de Lotto die voor het eerst met een showprogramma samen wilde werken en Willem Ruis die ook een showprogramma zocht.
Dat hebben we dus gecombineerd en daar is de Willem Ruis Lotto Show uit ontstaan.
Het aardige was dat door die Lotto trekking tijdens het programma er ook iets gebeurde met het publiek. Die kregen namelijk allemaal van tevoren, onder hun stoel of op hun entree kaartje, een nummer. En als dat nummer getrokken werd, dan werden ze verzocht om naar voren te komen. Dat was dus altijd erg spannend. Dat kandidaten door het lot getrokken werden en dat ze van tevoren niet gescreend werden was een heel nieuw element in de televisiewereld.
Het was overigens een heel klein beetje getrukeerd. Bij binnenkomst keken we de kandidaten aan of ze wel leuk waren en of ze eruit sprongen. Die kregen dan een cijfer, want niet iedereen kreeg een cijfer. Dus we vergrootten de kans dat deze mensen getrokken werden, maar het bleef wel de vraag wie van die mensen getrokken werden.

Wat was het grote verschil tussen de Willem Ruis Show van de KRO en de Willem Ruis Lotto Show van de Vara?
In beide gevallen was Willem Ruis en heel drukke showmaster. Maar bij de Vara kreeg hij meer de mogelijkheid om te zingen, dansen en te acteren. Dat wilde hij bij de KRO ook al wel graag, maar daar mocht dat niet.
In beide shows was de opzet wel hetzelfde. Bij de Vara werd alleen wat meer afgewisseld met de spelletjes. Bij de KRO waren die bijna altijd hetzelfde en de Vara probeerde regelmatig af te wisselen. Alleen het spel ‘Hoger Lager’ op het einde was bij de Vara hetzelfde.
Bij de Vara was de muziek ook veel belangrijker en speelde een veel grotere rol.
Daarnaast werden bij de KRO de kandidaten van tevoren gescreend en bij de Vara dus niet.

Was het een dure show om te maken?
Ja, heel erg duur. In alle opzichten eigenlijk. Muzikaal was het erg duur vanwege dure orkestopnames, goede muzikanten en alle muziek moest geschreven worden. Maar ook de spelletjes en het decor kosten veel geld. En zo kan ik nog wel even doorgaan.
Het programma werd gedeeltelijk gefinancierd door de Lotto, want met een normaal televisiebudget had dat niet gekund.

Kregen jullie altijd veel reacties op de show?
Ja heel veel. We hadden na de uitzending altijd een telefoonteam klaar zitten. Toch krijg je tegenwoordig veel meer reacties op een show, omdat mensen kunnen e-mailen. Dat doen ze dan toch eerder. De mensen die dan belden waren vooral negatief, want als je het leuk vindt dan bel je niet. Mensen belden omdat ze dingen niet eerlijk vonden, of dat ze dachten dat er iets niet klopte.

Zit er veel verschil in het maken van amusementprogramma’s nu als je het vergelijkt met die tijd?
Ja, het is nu allemaal wat soberder geworden. Dat hele uitbundige wat er toen in zat is nu niet meer. Dat zit niet alleen in het geld, maar ook in de interesse die verflauwd is.

Willem Ruis was natuurlijk een opvallende en rebellerende showmaster. Hij kon aardig zijn tegen zijn kandidaten, maar ook erg bot. Hij ging zijn eigen gangetje. Ging hij ook wel eens te ver?
Ja, voortdurend. Hij zocht altijd de grenzen op. Een beetje wat Paul de Leeuw nu ook doet, maar toen was dat schokkender omdat het nog nooit eerder gebeurd was. Maar het is nooit uit de hand gelopen.

Wat waren de sterke punten van het programma?
Toch wel Willem Ruis zelf. Zijn spontaniteit, nog extra aangezet doordat die kandidaten van tevoren niet gescreend waren. Het was altijd spannend om te werken met kandidaten die van tevoren niet gescreend waren, maar dat deed hij goed. Ondanks dat het erg hard werken was. Hij maakte spontaan een show met die mensen en dat was een enorme uitdaging. Verder waren we natuurlijk goed voorbereid. Alle dans en muziek waren tot in de puntjes verzorgd. En voor grote gasten als Tina Turner werd speciaal een nummer geschreven als ze langskwam. Tegenwoordig doet een artiest gewoon zijn hit in een show, maar dat was in deze show niet. Het was een fenomeen. Vooral de grote artiesten waren altijd wel bereid om hier aan mee te werken. Ze zongen samen met Willem en deden vaak een dansje met hem. Dat was heel bijzonder en erg leuk.

Het programma werd erg goed bekeken, waarom is het toch gestopt?
Het laatste jaar kreeg Willem problemen met zijn huwelijk. Zijn vrouw kreeg namelijk wat met de regisseur van het programma (Rinus Spoor) en dat ging dus geheel mis. En de verhouding tussen Willem en de Lotto werkte ook niet meer. Dat kwam waarschijnlijk door alle gebeurtenissen. Beide partijen wilde niet meer met elkaar samenwerken. En zo is dat gestopt en Willem Ruis is toen de Sterrenshow gaan doen.

Bronnen:

http://www.jeugdsentimenten.net/tag/circustent
http://www.jeugdsentimenten.net/2005/10/20/willem-ruis/
http://www.beeldengeluid.nl/template_subnav.jsp?navname=biografieen_r&category=collectie_informatie&artid=20698
http://www.tvglorie.nl/index.php?id=127,0,0,1,0,0
http://www.xs4all.nl/~komedia/WillemRuis.htm
http://nl.wikipedia.org/wiki/Willem_Ruis

Boek: De Willem Ruisshow. Door: Gijs Groenteman. Uitgever: Nijgh & van Ditmar. ISBN 9038827024. Plaats: Amsterdam. Jaar: 2003.

Beeldfragmenten:

http://redir.vara.nl/extra/wr/spel.html
http://boeken.vpro.nl/boeken/11561536/ (alleen geluid)

Bij Beeld en Geluid:

Hier zijn alleen beelden van de Willem Ruis Lotto Show te zien.

DOCID: 62444
COLLECTIE: Televisie Programma
TITEL: WILLEM RUIS LOTTO-SHOW
ZENDGEMACHTIGDE: VARA
UITZENDDATUM: 1981-10-09

Door: Monte Veldt en Ralf Tinga

Het programma
Farce Majeure was jarenlang een populair televisieprogramma van de NCRV. De groep bestond uit Ted de Braak, Alexander Pola, Jan Fillekers, Henk van de Horst en Fred Benavente. Het programma was voor de eerste keer op de Nederlandse buis op 15 september 1966. Tien jaar later en honderdvijftig afleveringen verder eindigde het programma in 1976. Van 1983 tot en met 1986 is er een tweede serie gemaakt.

De titel is een Franse woordspeling. Force majeure staat voor overmacht, maar farce is het Franse woord voor scherts of een mop. Farce Majeure betekent dus zoveel als Supermop.

Geëngageerd
Elke aflevering werd er op humoristische wijze ingegaan op actuele gebeurtenissen in Nederland en de rest van de wereld. Dit ging afwisselend aan de hand van liedjes en sketches. Op het eerste gezicht ziet het er allemaal erg truttig uit, maar Nederland was in die jaren voor de meerderheid nog niet meegevaren op de golf van wat wij nu ‘de Jaren Zestig’ noemen. Maar hoe truttig het er soms uit uitzag, de grappen die gemaakt werden waren hard, vol van moraal en zeer zeker geëngageerd. In de afleveringen komt duidelijk een antiliberaal geluid naar voren. Zo werd VVD-coryfee Hans Wiegel meerdere malen te kakken gezet.

Was het in het begin nog humoristisch, naarmate de jaren vorderden werd het steeds satirischer. Dit paste niet geheel in de stijl van de nette, christelijke NCRV. Ondanks dat het niet paste binnen de NCRV, groeide de populariteit van het programma elk jaar. Op zijn hoogtepunt haalde het programma soms drie á vier miljoen kijkers. Aantallen die tegenwoordig alleen zijn weggelegd voor voetbalwedstrijden.

Op de markt
Zoals elke sterke tv-format kende ook Farce Majeure een terugkerend element. Elke aflevering stonden de vijf leden op een podium tijdens een markt of op een andere drukke plek in het land. Hier konden voorbijgangers vragen stellen aan het zogenaamde “Farceforum”, waarop zij dan een humoristisch, geïmproviseerd antwoord kregen. Dit was nog nooit eerder vertoond in de Nederlandse televisiegeschiedenis.

Een voorbeeld hiervan uit een uitzending van april 1973, geschoten op het Domplein in Utrecht:

Toeschouwer: “Geacht Farceforum. Hoe komt het dat de Socialistische partijen in Nederland en België zoveel van elkaar verschillen, terwijl ze toch allebei hetzelfde politieke ideaal aanhangen?”

Jan Fillekers: “Dank u wel voor deze vraag. Het antwoord is simpel. In België verschilt het in vergelijking tot Nederland, want bij onze zuiderburen is er sprake van NATIONAAL socialisme.”

En vervolgens moet het hele plein lachen.

Elke aflevering begon met een lied, waarvan het refrein vooral bij de oudere televisiekijkers misschien wel een belletje doet rinkelen:

Jaaaa… dat is uit het leven gegrepen,

Ja dat is uit het leven een greep.

Het geluk is altijd met de lepen,

Ja daar zit em nou net nou de kneep.

Farce majeure geeft een goed tijdsbeeld van eind jaren zestig, begin jaren zeventig. Er werd elke week ingegaan op actuele gebeurtenissen. Zo was er in 1973 een oliecrisis, waarbij vooral Nederland zwaar werd getroffen door de Arabische OPEC-landen. Natuurlijk ging Farce Majeure hier op in. Zij namen een humoristische single op met de titel ‘Kiele kiele Koeweit’. Het eerste exemplaar werd uitgereikt aan Mahmoud Rabbani, de toenmalige honorair-consul van Koeweit in Nederland. Hierbij sprak Alexander Pola de hoop uit dat er gauw een einde zou komen aan de patstelling die was bereikt. Dit lied was zo’n succes, dat het de derde plaats bereikte in de Nederlandse top 40.

Geen voorloper
In de jaren zestig komt cabaret voor het eerst op televisie. Tot dat moment was kwam cabaret op televisie neer op live-registraties van theateroptredens, toen van Toon Hermans en Wim Sonneveld. Gedurende de jaren ’60 komen het cabaret als TV-genre op. Eén van die programma’s was Farce Majeure.

Farce Majeure was niet het eerste satirische programma op de Nederlandse televisie. Dat was ‘Zo was het toevallig ook nog eens een keer’ van de VARA. Dat programma gaf kritisch commentaar op actuele gebeurtenissen en werd voor het eerst in 1963 uitgezonden. Het format was overgenomen van de BBC. Vooral God, Nederland en Oranje werden op de hak genomen.

,,Omroep in Nederland’’, onder redactie van Huub Wijfjes, schrijft hierover: ,,Het programma was een voorbode van de roerige tijdgeest die later in de jaren zestig de kop zou opsteken (…).

Farce Majeure was dus duidelijk geen voorloper op haar gebied. Wel past het programma duidelijk in de jaren zestig. In deze periode kwam het satirische cabaret op, met kritiek op maatschappij en politiek. ,,Omroep in Nederland’’ zegt: ‘De roerige jaren zestig leenden zich bij uitstek voor deze soorten (talkshows en cabaret). Cabaret kon met behulp van humor, satire of cynisme stekelig commentaar geven (…).

Farce Majeure past daarmee ook in de periode van ontzuiling. Nederland ging in deze periode op zoek naar nieuwe politieke structuren. Kritische of satirische programma’s pasten hierin. ,,De omroepen hebben de toegenomen zendtijd en de keuzemogelijkheden die de tweede zender bood, benut om in het amusement – hoe moeizaam ook – openingen te bieden voor deze kritische vormen van infotainment.’’ (Omroep in Nederland)

Farce Majeure in de jaren tachtig, met van links naar rechts: Alexander Pola, Ted de Braak, Fred Benavente, Jan Fillekers en Henk van de Horst.

,,Omroep in Nederland’’ vermeldt nog dat eigenlijk de belangrijkste TV-genres van nu allemaal al aan het einde van de jaren zestig aanwezig waren. Een daarvan is ‘het cabaret en satire, waarin op humoristische, kritische, bijtende, ironiserende of kolderieke manier de draak wordt gestoken met meningen en gebeurtenissen.’’ Hier valt Farce Majeure ook duidelijk onder.

Interview met Henk van de Horst
Jarenlang was programmamaker Henk van de Horst de Benjamin van het televisieprogramma Farce Majeure, maar ook de meest herkenbare. Rondom zijn hele kaaklijn zat een grote, zwarte baard, die in de loop der jaren een stuk grijzer is geworden. “Die baard had ik al voor Farce Majeure en zal ik ook niet afscheren. Ik vind het wel lekker zo.”

Ruim tweehonderd afleveringen lang was Van de Horst te zien op de Nederlandse televisie en het heeft hem getekend. “Zonder Farce had ik nooit kunnen doen wat ik later allemaal heb gedaan. Boeken schrijven, andere programma’s maken of de wereld over reizen.”

- Hoe is Farce Majeure bij elkaar gekomen?
Wij werkten toen allemaal bij of voor de NCRV. Alexander was natuurlijk het bekendst, maar allemaal hadden we op een of ander moment het idee geopperd om ‘iets satirisch’ te doen. Na vele gesprekken en praatsessies kwamen we met Farce Majeure op de proppen.

- Was het gelijk een succes?
Het sloeg in ieder geval aan en de kritieken waren overwegend positief. We deden natuurlijk iets dat nog niet eerder gedaan was op de televisie: We gingen naar het publiek toe. Hierdoor kregen mensen, denk ik, het idee dat ze meededen. En graag met je kop op de buis komen bestaat al zolang als de tv. Of je nu voor paal staat of niet.

- Wie bedacht de onderwerpen?
Dat deden we allemaal. We volgden scherp het nieuws en spraken elkaar dagelijks over de volgende aflevering. Maar de meeste teksten kwamen toch bij Alexander vandaan, hij was de meest getalenteerde schrijver van ons vijven.

- Was het té scherp voor de NCRV?
In zekere zin wel. De NCRV was in die tijd natuurlijk wel een omroep voor de nette, christelijke Nederlander. Dat daar ineens vijf mannen grappen staan te maken over de politiek, de wereld en over publieke figuren zal wel een paar tere zieltjes hebben gekwetst, maar over het algemeen hielden we het binnen de grenzen van het toelaatbare. We zochten de grenzen wel op natuurlijk en af en toe rekten we ze uit.

- In kritieken wordt gesteld dat het programma nogal oubollig was. Deel jij die mening?
Als je nu terugkijkt, is dit in het begin zeker het geval, maar voor die tijd was het behoorlijk scherp. Naarmate de tijd vordert werd het scherper en scherper. Misschien dat af en toe de setting en kleding wat oubollig was.

- Deed dit dan geen afbreuk aan de kracht van de teksten?
Ik vind van niet. De boodschap kwam goed over, want vaak hoorde je de mensen de dag na de uitzending praten over bepaalde scènes. Nu kan je natuurlijk niet meer zo te werk gaan, maar je moet begrijpen dat het in die tijd rumoerig was in Nederland. Er veranderde veel, zelfs bij de NCRV. En laten we wel wezen, we werkten niet voor de VPRO, dus naakt, hoe functioneel ook, was uit den boze.

- Waarom is het programma gestopt?
We waren er klaar mee, Alexander en Fred vooral. Zij waren wat ouder dan wij. Misschien dat ze het idee hadden dat een nieuwe generatie het maar moest gaan doen. We hebben natuurlijk in de jaren tachtig nog drie seizoenen gemaakt, maar toen was de koek écht op. We hadden het té druk met andere programma’s en werkzaamheden en vonden dat we Farce er niet eventjes bij konden doen.

- Alexander Pola is dood, Fred Benavente is dood. Is Farce Majeure dood?
De ideeën zijn nog springlevend, maar Farce Majeure is inderdaad dood.

Door:Anna Galema en Myriam van Hulst
Het programma:
De show ‘Barend is weer bezig’ werd begin jaren zeventig uitgezonden door de VPRO. De serie was een vervolg op de Fred Hache show. Hierin speelde Harry Touw moppentapper Fred Hache, en speelde IJf Blokker een bijrol als Barend Servet. Toen Harry Touw in 1972 stopte, kreeg Barend Servet zijn eigen show. In Barend is weer bezig speelt IJf Blokker de stuntelende journalist Barend Servet, die in allerlei problemen verzeild raakt. De show wordt gevuld met onsamenhangende sketches.

Een aflevering van Barend is weer bezig bestaat uit talloze bizarre situaties. Het lukt Barend Servet bijvoorbeeld om in één aflevering tot drie keer toe door zijn stoel te zakken. Wanneer Servet zijn biefstuk krachtig doormidden wil snijden, bezwijkt óók nog de tafel onder al het culinaire geweld. Een echte verhaallijn is niet in de serie te ontdekken. De show is meer opgebouwd uit plotseling ontstane en absurde situaties tussen de karakters. Veel personages vertonen hun eigen en unieke karaktertrekjes en hebben hun eigen taalgebruik. Barend Servet is vooraleer een onhandige journalist. Hij kan niet opkomen zonder iets om te stoten of te breken. Er gaat om de haverklap een spot aan gruzelementen, of er valt ergens een schilderijtje van de muur. En hij stelt onhandige vragen.

De wereld van Barend Servet verloopt niet zonder horten of stoten. De introductie van de afleveringen is toepasselijk. Moeder Servet maakt zich zorgen om zoon Barend, waarop pa zegt: ‘Ach, die jongen loopt niet in 7 sloten tegelijk.’ Even later zien we Barend die in een sloot loopt. ‘Pollens, dit is al de 7e sloot waar ik vandaag in loop!’

Alles gaat altijd mis. Vol moeite proberen de personages zich staande te houden, daarbij gehinderd door de omgeving, maar meer nog door zichzelf. Het is bijna als het echte leven. Er ontstaat een parallelle werkelijkheid, waar logica iets heel anders is dan in het dagelijks leven. Alle vervreemdende karakters, uitspraken en locaties zetten je aan het denken. Wat op het eerste gezicht (of gehoor) onzin is, blijkt een taalkundig en filosofisch universum om ons de betrekkelijkheid van alles te doen inzien. Het leven is uiteindelijk zinloos, is een motto dat vaker in het werk van Schippers terug komt. Wim T. Schippers

(Barend Servet heeft zojuist zijn behoefte gedaan.) “Die prei en bruine bonensoep van gisteravond houdt je wel aan de schijterij, maar ik heb voorlopig toch niet veel anders aan mijn kop. En ik zal voorlopig ook wel niemands verjaardag vergeten.”

Taalgebruik
De humor in de show zit ook in de veel voorkomende miscommunicaties. Verkeerd gebruikte spreekwoorden (“Iedereen belazert mijn kluit”), letterlijk genomen gezegden (“Zo daar ben ik dan.” “Joe bent helemaal niet daar, joe bent hier.”), dooddoeners en clichés.
Bovendien weet Schippers de Nederlandse taal te verrijken met allerlei nieuwe woorden. Bekendste voorbeeld is het woord ‘gekte’ (analoog naar dik - dikte, groot - grootte of druk - drukte is gekte een afleiding van gek). ‘Brimstig’ is een sfeerwoord voor onduidelijk, onbestemd, treurig. (”Daar wordt ik toch zo brimstig van.”)

Schippers ontwikkelt een eigen taalgebruik voor al zijn karakters. In de naamgeving van de karakters alleen al is een bepaald patroon te ontdekken: Wim T. Schippers combineert een zeer gewone voornaam met een bizarre of ’schuine’ achternaam. Sjef van Oekel, Otto Kolkvet, ds. Bongers
Daarnaast is Schippers waarschijnlijk nogal dol op chocolade, hij ontleent namen aan fabrikanten als Verkade, Droste, Bensdorp, Van Houten, Fens en Driessen.

Naast sketches kwamen in de serie veel liedjes voor, zoals bijvoorbeeld het lied “Zuurkool met Vette Jus” van Sjef van Oekel. Ook Barend Servet zong tussen de scènes door. Een hit werd “Waar moet dat heen, hoe zal dat gaan?“.

Revolutionair
De Barend Servetshow behoorde tot de revolutionaire jongerenprogramma’s van de jaren zestig en zeventig. Programma’s die steeds de grenzen van het toelaatbare opzochten. Taboe na taboe werd doorbroken, of in elk geval aangestipt. Het begon met het programma Hoepla in 1967, dat al na drie afleveringen stopte. De hoeveelheid bloot in de show werd niet gewaardeerd door de dominees van de VPRO. In 1968, gelijktijdig met de Provo beweging, onderging ook de VPRO een revolutie. De dominees werden terzijde geschoven door de revolutionaire jongeren.

Onder hun leiding kwamen de jongerenprogramma’s tot volle bloei. Met voorop de Wim T. Schippers series de Fred Hache show, Barend is weer bezig en Van Oekels Discohoek. Bijna werd de VPRO zendtijd afgenomen, toen de inmiddels befaamde aflevering over de spruitjeskoningin was uitgezonden. Het was de tweede aflevering van Barend is weer bezig, op 14 december 1972.

De spruitjeskoningin zorgde voor veel ophef. Barend Servet interviewt een spruitjes schoonmakende (‘want dat doen de gewone volksmensen ook’) koningin Juliana, die om de haverklap om sherry vraagt. Als reactie op de uitzendingen werden er kamervragen gesteld aan het kabinet Biesheuvel. Hierop gaf de minister van Cultuur, Recreatie en Maatschappelijk Werk P. J. Engels de VPRO een berisping. Hij noemde de show een gevaar ‘voor de openbare orde en de goede zeden, zoals die in het koninkrijk worden verstaan.’ Het laten optreden van iemand die sterke gelijkenis vertoont met koningin Juliana noemt hij ‘onwaardig en een miskenning van de koninklijke waardigheid.’ De show zorgde daarnaast voor vele boze telefoontjes en brieven naar de VPRO.

Interview met Wim T. Schippers
Naast beeldend kunstenaar, schrijver, stem van Ernie en presentator van de Nationale Wetenschaps Quiz is Wim T. Schippers (1942) de maker en bedenker van de show: Barend is weer bezig. Deze show is voortgekomen uit de Fred Haché Show, waarin Barend Servet een bijrol had. Wim T. Schippers was tijdens de opnames vooral verantwoordelijk voor de teksten en het decor.

Waarom verdiende Barend Servet een eigen show?
Ja, dat is eigenlijk door een soort toeval ontstaan. Nadat Fred Haché er mee stopte, wilde eigenlijk alle makers van de show doorgaan. Ikzelf voelde ook dat er nog meer te maken was. Het format was als het ware nog niet helemaal uitgeput. Barend was naar mijns inziens het levendigste karakter waar we een nieuw programma, wat overigens erg leek op de Fred Haché show, omheen konden bouwen.

Wat is er volgens u grappig aan de show?
“Eigenlijk vraag ik me dat zelf ook af. Ik vind het heel raadselachtig waarom mensen moeten lachen. Toen ik de teksten achter mijn computer bedacht, moest ik zelf ook lachen. Maar het verklaren kan ik niet. Ik heb wel doelbewust gekozen om er veel grappen in te verzinnen die niet iedereen begrijpt. Zo kan de ene helft van het publiek lachen om de vieze praatjes van Van Oekel. De andere helft kan de taalgrappen weer waarderen. En dan komt er ook nog een hoop wartaal in voor, daarvan kan ik dus totaal niet uitleggen wat er grappig aan is.

Hoe bent u op de personages gekomen en staan deze nog ergens voor?
Alle karakters hebben hun eigen taal en manier van doen. Dat vond ik heel leuk

Bronnen en links
Videofragment - tweede aflevering van Barend is weer bezig ‘de spruitjeskoningin’
http://video.google.nl/videoplay?docid=-5164672347483354561&q=barend+servet&total=2&start=0&num=10&so=0&type=search&plindex=0
Audiofragment - Sjef van Oekel en Barend Servet
http://video.google.nl/videoplay?docid=-1055714082044541467&q=barend+servet&total=2&start=0&num=10&so=0&type=search&plindex=1
Videofragmenten uit Van Oekels Discohoek
http://www.youtube.com/results?search_query=van+oekel&search=

Audiofragment OVT 26 maart 2000 ‘VPRO tv en waskracht: excuses’
http://geschiedenis.vpro.nl/programmas/3299530/afleveringen/2455177/items/7389724/

Artikel over de tentoonstelling ‘Het beste van Wim T. Schippers’, die in het voorjaar van 1997 in het Centraal Museum in Utrecht te zien was - ‘Adynamische pindakaas’ door Paul Kempers
http://www.groene.nl/1997/10/Adynamische_pindakaas

Artikel over de tentoonstelling ‘Het beste van Wim T. Schippers’, die in het voorjaar van 1997 in het Centraal Museum in Utrecht te zien was – ‘Zuurkool met vette jus’ door Patrick van Dooyeweert
http://www.delta.tudelft.nl/archief/j29/n11/12771

Biografie Wim T. Schippers
http://www.popinstituut.nl/act_pagina/wim_t._schippers.3448.html

Wim T. Schippers page
www.wim-t.nl
Website van het Wim T. Schippers genootschap. Ook enkele fragmenten van de Barend Servetshow, helaas erg slechte kwaliteit.
http://www.xs4all.nl/~johnpiek/schippers/main.html
http://nl.wikipedia.org/wiki/IJf_Blokker
Songteksten Barend Servet
http://www.musicfrom.nl/songteksten/servet,_barend/
Boek ‘Aan die vuile viezeriken van de VPRO. Brieven naar aanleiding van de tweede Barend Servet Show’ - samenstelling Ad Kooyman en Philip van Tijn

Door: Tessa Logher & Asma Mechaal
Het programma
‘We hebben ze allemaal. Opvattingen over wat deugt en wat niet deugt, wat mag en niet mag en wat moet. Kortom ethiek. De achterkant van het gelijk is een speurtocht naar de grenzen van die ethiek. Hoe Consequent zijn we met onze principes? Passen deze normen waarden nog wel op de waarheid van vandaag?’ Zo wordt het programma ‘De achterkant van gelijk’ ingeleid. In ‘De achterkant van het gelijk’ behandelde Marcel van Dam op socratische wijze voor toentertijd maatschappelijke en controversiële onderwerpen, zoals euthanasie, de pil, etc. De achterkant van het gelijk werd voor het eerst in het jaar 1980 uitgezonden. Daarna volgden er seizoenen in het jaar 1981 en 1983 om 12 jaar later in1995 weer terug te keren op de televisie. Ook in het jaar 2000, 2002 en 2004 zijn er nog seizoenen gemaakt van het tv-programma.

Socrates
De Socratische wijze van communiceren betekent vooral het denkproces bij de ander te begeleiden door middel van de belangstelling die men heeft en de kennis waarover men beschikt. Het belangrijkste kenmerk van Socrates was dat hij ervan overtuigd was dat hijzelf niets begreep en dat de ander deskundig was. Hij was uiterst bedreven in het vragen en doorvragen zodat de ander zijn mening niet alleen vertelt maar vooral zijn mening ontwikkelt. Dit is ook wel terug te zien in de afleveringen van De achterkant. De gasten zijn allemaal deskundigen op het gebied van het te bespreken onderwerp. En Van Dam blijft en blijft maar doorvragen en neemt niet genoeg met een simpel antwoord. Aan de hand daarvan verzint hij de gekste situaties om zijn gasten te krijgen waar hij ze hebben wil. Een vaak gehoorde zin in het programma is: ‘Maar mijn vraag was….’. Over de manier waarop hij debatteerde in het programma zei hij eens: Het is een debatteertechniek die ik mijn hele leven al gebruikt heb. Ik wou de mensen met wie ik debatteerde altijd al wijzen op de consequenties van wat ze aanvoerden.”

Netelige kwesties
Ethiek was een belangrijke essentie in het programma. Van Dam sprak bijvoorbeeld door de jaren heen tot drie keer toe met ondernemers. Hierover zei filosoof en oud-hoogleraar bedrijfsethiek Henk van Luijk op 1 oktober 2002 in het Financiële Dagblad: “De drie sessies met ondernemers, gespreid over een periode van ruim twintig jaar, over ethiek in het ondernemen, zijn in feite de weerspiegeling van een herkenbare ontwikkeling, de gang namelijk van ethiek naar verantwoordelijkheid en terug.

Aandacht voor ‘bedrijfsethiek’ in het begin van de jaren tachtig bestond vooral in het bediscussiëren van knellende casussen: handel met Zuid-Afrika, ontslag van personeel op grote schaal, gebruikmaken van mogelijkheden in lagelonenlanden, importeren van tropisch hardhout, investeren in de wapenindustrie. Doe je dat wel of doe je dat niet? Van Dam had de netelige kwesties voor het opscheppen.

Opvoeding
In 2002 wijdt Van Dam een uitzending aan kinderopvoeding. Te gast zijn een hoogleraar pedagogiek, directeur van een basisschool, psychiater, kinderrechter, rector van een middelbare school, iemand van bureau jeugdzorg, een gezinsvoogd, en een lid van de raad voor de kinderbescherming. Samen praten zij over de rol van ouders in het opvoeden. Van Dam opent de uitzending door de hoogleraar pedagogiek, Winter, te vragen naar de definitie van opvoeding. Wat houdt dit eigenlijk in? Naar aanleiding van een geschetste situatie zijn de eerste 20 minuten van het programma in ieder geval gevuld. Van Dam vraagt mevrouw Belle, directrice van een basisschool, wat zij zou doen als haar gescheiden zus een 14-jarige dochter heeft die de wetten van haar moeder aan haar laars lapt omdat zij van haar vader wel veel mag. Het meisje moet van de moeder op zaterdag om 11 uur thuis zijn. De vader is echter van mening dat om 11 uur ‘s avonds het vertier pas echt begint. ‘Ik zou mijn zus aanraden om met haar ex-man om de tafel te gaan zitten en hierover te praten’, antwoord Belle. Van Dam: ‘U zus weigert met haar ex-man te praten en zij vraagt u dit te doen.’ Er volgt een discussie over het verantwoord uitgaan van jonge meisjes. Is 12 uur een redelijke tijdstip of mogen ze ook om vier ’s ochtends thuiskomen. De kinderrechter en raad voor de kinderbescherming krijgen de vraag wat zij zouden doen als zij in zo’n gezinssituatie zouden verkeren..

Taboedoorbrekend
Al voor dat ‘De achterkant van het gelijk’ op de buis kwam waren er taboedoorbrekende programma’s. Vanaf midden jaren 60 nam een nieuwe generatie programmamakers heilige huisjes op de korrel. Het VARA programma ‘Zo is het toevallig ook nog eens een keer’, uitgezonden van 1963 tot 1966, maakte in 1964 een omstreden uitzending, waarbij het kijkersgedrag werd vergeleken met godsdienst. Acteur Peter Lohr sprak hierin een soort gebed uit tot het Beeld, waarmee de televisie werd bedoeld. De scène leidde tot vragen in de Tweede Kamer en een storm van publieke verontwaardiging.

Een ander voorbeeld van een controversieel programma was ‘Een klein uur U en Een groot uur U’ gepresenteerd door Koos Postema uit 1969. In dit programma werden taboe- doorbrekende onderwerpen besproken zoals euthanasie, abortus en transseksualiteit.

De achterkant van het gelijk past in de ontwikkeling die de mediageschiedenis vanaf de jaren zestig heeft doorgemaakt. Die in het teken stond van de ontzuiling, het shockeren en het aankaarten van tot dan toe vermeden onderwerpen.. Men ging op een frisse manier naar de journalistiek kijken en werd steeds kritischer tegenover wat er in de maatschappij gebeurde.

Vernieuwend
‘De achterkant van het gelijk’ was succesvol en vernieuwend door de manier waarop Marcel van Dam discussies aanzwengelde. De manier van vraagstelling (socratische wijze) zie je vandaag de dag niet meer terug op televisie. Er is eigenlijk nooit een vergelijkbaar programma als ‘de achterkant’ meer geweest op televisie. Wel is het debatprogramma het ‘Lagerhuis’, waar Van Dam ook in de redactie deel nam, geïnspireerd op ‘De achterkant van het gelijk’. De vraagmethode inspireert nog steeds bedrijven om seminars of discussies te houden naar de manier van het programma van, Van Dam.

Succesvol
Het programma was zo succesvol dat het, verspreid over meer dan twintig jaar, vier keer in (bijna) dezelfde formule is teruggekeerd (aan het begin van de 21^ste eeuw regisseerde Van Dam de gesprekken iets minder strak en was er meer ruimte voor een onderlinge discussie tussen de gasten). Het programma geeft een mooi tijdsbeeld en laat veranderingen in de maatschappij zien omdat van Dam door de jaren heen steeds gesprekken heeft met dezelfde mensen uit dezelfde beroepssector alleen dan met andere morele dilemma’s. Marcel van Dam hierover: “Ik heb al die vroegere bandjes nog eens bekeken, en we zouden eigenlijk alle oude onderwerpen zo weer kunnen behandelen. Met andere mensen natuurlijk. Toen maakten we bijvoorbeeld een programma over dilemma’s in de gezondheidszorg, dat kunnen we nu zo weer doen. Alleen zijn er nu, gelukkig, wel wat andere discussiepunten. Toen was het de pil, nu zouden het bijvoorbeeld de prenatale diagnostiek of de geboortetechnologie kunnen zijn.”

De Achterkant van het gelijk: maandelijks programma over ethische dilemma’s en kwesties. Waarin de presentator door de hand van verzonnen situaties de grenzen van de Ethiek probeert te op te zoeken. Het idee voor zo een manier van interviewen is door de Ford Foundation en Harvard University ontwikkeld.

Gepresenteerd door: Marcel van Dam

Omroep: VARA

Jaar: 1980/81/83 om in de seizoenen van 90/91, 94/95, 2002 en 2004 weer terug te keren op de Nederlandse buis. De seizoenen van 90/91 betekenen Van Dam’s terugkeer als televisiemaker.

Erkenning: Zilveren Nipkowschijf

Erfenis: Het debatprogramma het ‘Lagerhuis’ ook een programma van, Van Dam wordt gezien als een nakomer van ‘De Achterkant van het Gelijk’. Dit programma had dezelfde redacteuren als dat van de Achterkant. Namelijk: Hans van Mierloo, Vera Keur, Carla Valentin en Van Dam Zelf.

Bronnen:

http://tinyurl.com/2kggjy
http://nl.wikipedia.org/wiki/Koos_Postema
http://nl.wikipedia.org/wiki/Zo_is_het_toevallig_ook_nog_eens_een_keer

Iedereen wil zingen lijkt de laatste tijd het motto. Shows als Idols, Starmaker, The X-factor en niet te vergeten de Nix-factor vieren hoogtij. Het wordt steeds massaler en populairder. Het is echter niet iets van de laatste paar jaar. Wie kent de voorloper van al deze programma’s nog? De Soundmixshow presenteerde als eerste de succesvolle formule waarin mensen zich even een echte ster kunnen voelen in zijn of haar eigen persoonlijk ‘one moment of fame’

In het succesvolle televisieprogramma ‘De soundmixshow’ imiteerden de deelnemers hun favoriete artiest, bijgestaan door de enthousiaste presentator Hennie Huisman. De talentenjacht wordt beoordeeld door een vaste driekoppige jury die de ambitieuze sterren in spé voorziet van commentaar.

De juryleden zijn professionals van wie wordt uitgegaan dat ze verstand van zaken hebben. Meest bekende juryleden van ‘De soundmixshow ‘ zijn Jaques d’Ancona en Barry Stevens (’Vooral doorgaan’). De Soundmixshow komt voort uit het programma ‘De Playbackshow’, waar mensen eveneens hun favoriete artiest imiteerden, alleen daarbij niet echt zongen. ‘De Playbackshow’ won in 1985 een Gouden Televizier-ring voor het beste programma op de Nederlandse televisie van dat jaar.

Marco Bosato, Edsilia Rombley, Helmut Lotti en Gerard Joling zijn een aantal namen die groot zijn geworden na hun eerste optreden in de Soundmixshow. Achteraf gezien was de show een geweldig gat in de markt. In 2004 stopte het programma definitief, maar inmiddels bestaan alweer plannen voor een nieuw seizoen.

Succes

De producent van het programma, mediagigant Joop Van de Ende had het overweldigende succes van de Soundmixshow in die tijd niet verwacht. Het programma ontstond uit de Playbackshow en volgens PR-medewerkster Nicole Velthuis is het dan toch altijd afwachten wat het effect van een verandering is.

,,Toen de Playbackshow overging in de Soundmixshow waar mensen niet meer playbackten, maar echt zongen, was het toch even spannend. Het publiek was, en is zo grillig. Gelukkig was het een overweldigend succes. De show heeft uiteindelijk zestien seizoenen gedraaid en bleek later ook nog een internationaal succes te zijn.”

De finale van het eerste seizoen was op 23 april 1985. Het programma dat door de KRO werd uitgezonden kreeg als eerste winnaar Glenda Peter. Met het nummer van Randy Crawford: ‘One day I’ll fly away’ ging zij een gouden toekomst tegemoet. In deze finale werd Gerard Joling derde. De jury die we bij alle huidige muziekprogramma’s zien was bij de soundmixshow ook al aanwezig. De eerste jury bestond uit Willem Duys, Tineke de Nooij en Barry Stevens.

,,Het idee voor de Soundmixshow was afkomstig van Hennie Huisman zelf”, vertelt Velthuis. ,,Hennie begon net met zijn carriere en je kunt wel stellen dat de Soundmixshow hem groot heeft gemaakt. Zijn persoonlijkheid was ook precies wat de show nodig had. Een vrolijke persoonlijkheid die op zaterdagavond iedereen aan de buis gekluisterd hield.”

Over het succes van de show kan Velthuis kort zijn. ,,Het imiteren van artiesten is ‘van alle tijden’, het was simpelweg een variant op het bestaande format van de Playbackshow. Daaruit vloeien de programma’s uit Idols weer voort en achteraf gezien was en is het een ontzettend grote succesfactor.

Nationale ramp

Dat het programma bijzonder populair was, bleek wel tijdens de finale in 1988. Henny Huisman riep tegen het einde van het eerste deel van het programma de ruim zes miljoen kijkers op telefonisch te stemmen op een van de kandidaten. Een bijna nationale ramp was het gevolg. Het hele telefoonnet lag door overbelasting plat. Zelfs politie, brandweer en ambulance waren in sommige gebieden onbereikbaar.

Henny Huisman was na de uitzending zichtbaar geschrokken: ,,Ik betreur het dat het zo is gelopen. Gelukkig zijn er geen ongelukken gebeurd. Echt, dit hadden we niet verwacht. Ik wist niet dat we zo populair waren!” Het was natuurlijk ook uitzonderlijk in die tijd, dat zes miljoen mensen naar een programma keken. Aan de andere kant is het wel heel begrijpelijk. Het was een grote show, met veel spektakel, en daarnaast waren op dat tijdstip weinig andere grote programma’s. Iedereen schakelde dus in op de Soundmixshow.

Het format van het programma is het grote succes. Televisiekijkend Nederland kan zich vermaken met ‘de gewone man’ die transformeert tot zijn of haar favoriete artiest en zo bewondering oogst met een fantastisch optreden of meer spot opwekt door een minder goedlijkende act neer te zetten. Het commentaar van de jury is scherp en kritisch, vaak tot hilariteit van het publiek. Voor die tijd was het commentaar behoorlijk hard, maar vergeleken met de huidige programma’s als Idols, en X-factor was het bijna liefkozend. Toch reageerde het publiek altijd fel op met name Jacques d’ancona als hij een vals nootje aanstipte.

Het succes van het programma blijkt wel als ook andere landen een gelijksoortig televisieprogramma gaan uitzenden. Wanneer Huisman in 1990 overstapt van de KRO naar RTL 4 neemt hij zijn kijkcijfer kanon mee naar de commerciële zender.

Het genre van het programma is betrekkelijk nieuw voor de tijd. Het is een vervolg op de ‘Playbackshow’, maar heeft nog meer aantrekkingskracht omdat mensen in de Soundmixshow wél echt zingen. Deze succesfactor zal enkele jaren vooral blijken in de programma’s die de show opvolgen: Idols en The X-Factor zijn regelrechte kijkcijferkanonnen. Het publiek wordt gefascineerd door de ambitieuze mensen die vol overtuiging hun favoriete ster imiteren en vervolgens genadeloos worden bekritiseerd door een jury waarin enkele prominente personen hebben plaatsgenomen.

Niet het talent van de deelnemers is de garantie voor succes, maar de magische cultuur van beroemd zijn waar even aan geproefd wordt, zorgt voor een enorme aantrekkingskracht. Zowel Idols als de Soundmixshow wilden doen laten geloven dat een beetje durf, gecombineerd met wat talent en overgoten met persoonlijkheid en uitstraling je een sterrenstatus konden bezorgen. En wie droomt er nu niet eens van om door een enthousiast applaudisserend publiek bewonderd te worden en je als aanbeden ster ver boven de menigte te bevinden op het glamoureuze podium?

Glamour en sterren fascineren altijd. Was voorheen Engeland altijd aanvoerder van de bladen waarin de celebrity’s overtuigend aanwezig waren, ook de Nederlandse markt kent steeds meer magazines en bladen die aan het sterrendom gewijd zijn. ‘Gewoon’ zijn wil niemand meer.

En omdat de status van beroemdheid nu eenmaal niet voor iedereen weggelegd is, kan het wel heerlijk zijn om je te vergapen aan de bladen óf televisie waar sterren in spé laten zien dat ook de man uit de straat die voorheen altijd heel ‘gewoon’ was, nu schittert op een podium.

Dat is wat Idols, met als voorloper de Soundmixshow zo succesvol maakt. En dat is waarschijnlijk ook de reden dat we de komende jaren nog veel van dit soort shows kunnen verwachten.

MARCO BORSATO
De bekendste en succesvolste soundmixer is met afstand Marco Borsato. Hieronder een korte biografie en een samenvatting van wat hij na de show allemaal heeft bereikt.

Marco kwam ter wereld op 21 december 1966, in het Wilhelmina Ziekenhuis in Alkmaar. Puur toevallig kwam hij in de Soundmixshow terecht. In de winkel Sound Express te Beverwijk kocht hij wat banden, om te kijken of ze goed waren zong Marco ook wat in de winkel.

Niet veel later bleek een kandidaat een de voorronde van de show te zijn uitgevallen. De eigenaar van de Sound Express, Jan Kannegieter moest meteen aan Marco denken, en belde Hans van Eijk (jurylid) op met dit advies.

Na een hoop last minute werk vond Marco op het laatste moment het nummer “’At this moment’” van Billy Vera. De voorrondes won hij glansrijk en de rest is geschiedenis. Op 7 april 1990 won Marco de Soundmixshow en nam zijn carierre en hoge vlucht.

Hij begon in het Italiaans te zingen, en langzaamaan bouwde hij zijn schare fans uit. Maar uit deze groep kwam steeds vaker het verzoek of hij niet in het Nederlands kon zingen. “Mensen zeiden tegen me dat ze het een prachtig lied vonden, maar niet begrepen waar het over ging,” vertelt Marco. “Dat heeft er toe bijgedragen dat ik in 1994 mijn eerste Nederlandse album maakte, Marco genaamd.” ‘Dromen zijn bedrog’ kwam als eerste single uit. Na een moeizame start vloog hij plotseling de hitlijsten in en op 1 oktober haalde hij zelfs de eerste plaats in de top 40! Dertien weken lang stond ‘Dromen’ op de felbegeerde eerste plaats. De tweede single van het album, ‘Waarom nou jij’ haalt ook de eerste plaats.

Inmiddels heeft Marco elf cd’s uitgebracht, is hij met afstand de succesvolste Nederlandse artiest en heeft hij al een paar jaar achter elkaar een reeks mega concerten in de Kuip en het Gelredome gegeven. Hij is ambassadeur van War Child en ook in de reclame komen wij hem geregeld tegen als we de Lays reclame zien.

Daarnaast heeft hij een prijzenlijst waar je u tegen zegt en een Koninklijke Onderscheiding: hij is Officier in de Orde van Oranje Nassau.

Hij heeft een sprookjeshuwelijk met Leontine Ruiters (beter bekend van het Rad van Fortuin). Met haar is hij al bijna tien jaar samen en ze hebben drie kinderen.

Artiesten die in de Soundmix/Playback show zijn begonnen.

Hind Tooske
Gerard Joling Marco Borsato
Helmut Lotti Kim Lian
Jochem van Gelder Glennis Grace
Jody Bernal Ilse de Lange
Lucia Marthas Petra Berger
Gordon Rene Shuman
Gil Semedo Roy van Breemen
Tony Neef Arno Kolenbrander
David Ray Peter Douglas
Edsillia Rombley Nhelly dela Rosa
Gina de Wit Bart Swertzmann
Glenda Peeters Frank Asthon
Georgie Davis George Castro
2 men on the 4rth floor Replay
Mark Dakriet

Bronnen:

Instituut voor Beeld en Geluid

KRO

RTL Nederland

Wikipedia

Endemol Producties

Marcoborsato.nl

Henniehuisman.nl

Margot Eerhart en Rianne Peek

Toppop is op 22 september 1970 het eerste popprogramma dat wekelijks te zien is op de Nederlandse televisie. Initiatiefnemer is regisseur Rien van Wijk, die op deze manier het succes van het Engelse ‘Top of the pops’ in Nederland wil evenaren.

In het begin bepaalt de keuze van de kijker de line-up van het programma, later wordt de Nationale Hitparade het uitgangspunt.

Tot 1985 praat presentator Ad Visser wekelijks deze optredens en clips van AVRO’s Toppop aan elkaar. Het vaste vervangers team, bestaande uit Krijn Torringa en Marjon van Rijn, neemt het een enkele keer over. Als Ad Visser in 1985 afscheid neemt, staan Kas van Iersel en Bas Westerweel klaar om het stokje over te nemen.

Videoclips zijn intussen ingeburgerd, waardoor het showballet van Penny de Jager minder vaak toepasselijk beeldmateriaal hoeft te verzorgen. Het succes van deze clips betekent uiteindelijk de ondergang van Toppop: Artiesten voelen er weinig voor om iedere week in de show te komen playbacken, als ze ook een videoband kunnen afleveren. In juni 1988 verdwijnt het popprogramma daarom van de buis.  

Eerste wekelijkse popprogramma

De top-40, top of the pops, Tros Muziekfeest, Idols: Meezing-, dans- en muziekprogramma’s zijn nu niet meer weg te denken van de Nederlandse televisie. Toch was dat vroeger wel anders. In 1970 kwam het eerste wekelijkse popprogramma hier op tv: Toppop. Mensen bleven thuis om behalve beroemde artiesten, ook presentator Ad Visser en het Penny de Jager-ballet in actie te zien.

Het lijkt iedere week een feest bij het televisieprogramma Toppop: Moedig dansende, populaire sterren geven een showtje weg tussen de knipperende discolampen en de lachende fans. Niet alleen b-sterren komen langs in de AVRO-studio. Onder meer Michael Jackson, Bob Marley, David Bowie en Frank Zappa brengen in het achttien jarig Toppoptijdperk een bezoek aan het televisieprogramma.

Maar deze artiesten zijn niet de enige opvallende aanwinsten van het programma. De slungelig lange presentator Ad Visser doet namelijk niet voor hen onder.  Visser presenteert elke maandagmiddag met een verrassende outfit en dito bril de ‘beste, mooiste, grilligste’ platen van het moment.

Zo presenteert hij op 5 juli 1977 met een rood-wit-blauw gestreept colbert en een pilotenbril de feestelijke driehonderdste uitzending van Toppop. Met ,,Laten we buiten gaan feestvieren: het bos in,’’  begint Visser enthousiast de show. Inderdaad vindt deze feestaflevering plaats in de tuin van het AVRO-gebouw.

De populaire Penny de Jager wervelt bij het eerste nummer in de rondte. Ze probeert de woorden van artiest Crosby eer aan te doen, door toneelelementen in haar dans te verwerken. Bij ‘he helps me with my suitcase’, bungelt er toepasselijk een koffer in haar hand. Ondertussen moeten snel afgewisselde lichteffecten het grootste werk doen, want het is niet niks voor De Jager om de kijker drie minuten lang te vermaken met haar danskunsten.

Deze schaars geklede danseres is op dat moment een vast terugkerend element in de show. Penny de Jager heeft door Toppop dan ook grote bekendheid verworven als danseres.

Ook verschillende zangers staan bekend om hun optreden bij het Nederlandse Toppop. Punkartiest Iggy Pop weigert in 1977 zijn kleedkamer uit te komen om ‘Lust for Life’ te playbacken. Uiteindelijk dendert hij – slechts in spijkerbroek en heftige schmink – tóch het podium op, terwijl de programmamakers vergeefs alsnog proberen te filmen. Dat filmpje wordt legendarisch, door een kronkelende, spullenvernielende Iggy Pop.

Net als dit optreden, vinden ook de meeste andere optredens plaats in de studio, waar artiesten met snelle dansjes hun zwakke playbackkwaliteiten proberen te verdoezelen. Een enkele keer reist Toppop naar de artiesten toe, om plaatselijk muziekmateriaal te verwerven.

Behalve deze optredens, komt er in de beginjaren een enkele keer een enkele videoclip voorbij tijdens het tv-programma . Duidelijk is dat er dan op dit gebied nog niet veel mogelijkheden zijn voor artiesten (zeker niet voor de uit Nederland afkomstige sterren). In 1977 wandelt Rob de Nijs melancholisch door een bos met herfstkleuren, terwijl hij ‘je droeg niets anders dan je lange blonde haren’ zingt.

Videoclips

In schril contrast hiermee staan de uitzendingen van een kleine tien jaar later. Nog steeds is Ad Visser degene die tussen de stretchende vrouwen van het showballet staat, terwijl hij in een zwart-wit geblokt glittergilet de nummers van ‘Nationale Hitparade’ langsloopt.

Maar er is een verandering opgetreden: Voor een aflevering uit februari 1985 nemen slechts drie artiesten de moeite om persoonlijk de studio te bezoeken. Lichtgevende wolkenkrabbers vormen het decor waar deze artiesten hun show uitvoeren. Carol Lynn Townes staat in een strakke, leren broek tussen de dansers en het publiek. Ze playbackt soms – zo lijkt het – een ander couplet dan bedoeld, maar dat wil de pret niet drukken. Behalve deze Townes, verzorgen ook André Hazes – nog vrij fit – en Annie Schilder optredens. Ze zingen hun eigen hit die op dat moment in de lijst met meest verkochte platen van het moment staat.

Waar aan het begin van het Toppoptijdperk, de meeste artiesten trouw langs zijn gekomen, zijn er in deze uitzending uit 1985 vooral videoclips te zien. Onder meer King, Strawberry Switchblade, the Commodores, Mick Jagger en the Pointer sisters hebben een videoclip als afgevaardigde gestuurd.

Het kwaliteitsverschil van deze clips met die uit 1977 is dan ook duidelijk te zijn. Het bos dat in ’77 nog decor was van Rob de Nijs’ zomergevoel, is vervangen door een flitsende clip met veel verschillende shots voor Mick Jagger.

Ook  de lay-out van het programma is veranderd.. De cijfers van de hitparade komen door het beeld schuiven, de videoclips krijgen een extra aankondiging onderaan in beeld (zoals het publiek nu gewend is van de muziekzenders) en de shots zijn wat afwisselender.

Hoewel Toppop met zijn tijd probeert mee te gaan, is er in 1988 niet genoeg animo meer voor dit programma. Sterren vragen grotere sommen geld voor hun optredens, videoclips verdringen de plek van de live-optredens en andere muziekprogramma’s komen op. Toppop leeft voort in programma’s als Toppop Yeah, Top 2000 a gogo en Toppop Golden Years, maar het enige echte Toppop gaat in 1988 ten onder.

Jongerencultuur

In de Nederlandse mediageschiedenis speelt het programma Toppop een belangrijke rol. Popmuziek speelde vanaf de jaren zestig al een belangrijke rol door de jongerencultuur die steeds sterker werd. Popmuziek stond in deze cultuur centraal en beïnvloedde ook de spreektaal en de kleding van de jongeren. Het blad ‘Hitweek’ kon in die tijd ook op een vaste groep lezers rekenen. De reguliere radiozenders besteedden weinig aandacht aan het fenomeen popmuziek. Radio Veronica en de latere concurrent Radio Noordzee maakten daar dankbaar gebruik van.

Maar de televisie bleef nog achter op dit gebied. Toppop was het eerste echte muziekprogramma op de Nederlandse televisie. In de jaren ’60 was er wel het programma ‘Top of flop’, maar dat is nauwelijks te vergelijken met Toppop. Bij Top of flop draaide de presentator een nieuw plaatje en een vierkoppig panel mocht stemmen of de plaat een aanwinst was voor muziekliefhebbers. Een single van The Beatles werd op die manier in het programma nog bekroond tot ‘flop’.

Toppop bracht, in tegenstelling tot Top of flop, de muziek in beeld. Artiesten kwamen massaal naar de studio om hun hit zo goed mogelijk te playbacken of Toppop ging bij hen op bezoek om filmpjes op uiteenlopende locaties te maken. Het programma stamde af van het Britse Top of the Pops, maar Rien van Wijk gaf er in Nederland zijn eigen draai aan de succesformule.

Zo konden kijkers een kaart met hun drie favoriete liedjes opsturen die de basis vormde voor de hitlijst. Een aantal jaren later baseerde Toppop zich op bestaande hitlijsten, waarop Van Wijk het programma uitriep tot “de enige televisiehitparade ter wereld”.

De formule die Van Wijk hanteerde is nog steeds terug te vinden in de huidige hitparades. Toppop kon in het enig beschikbare uur zendtijd natuurlijk niet de hele hitlijst langslopen, dus de aandacht werd gevestigd op nieuwe binnenkomers, forse stijgers en de nummer één.

Dat zie je dan ook terug in de huidige Top 40. Hoewel er nu genoeg tijd is voor de volledige hitlijst, ligt er ligt nog altijd nadruk op dezelfde punten. De snelste stijger heet bijvoorbeeld nu ‘de klapper van de week’.

Het concept was ook voor commerciële zenders aantrekkelijk. Toppop had een grote kijkdichtheid en de platenindustrie kon hier ook op inspelen. De zender Veronica brak dan ook de formule van het programma door begin jaren ’80 de Top 40 met videoclips uit te gaan zenden. Door het fenomeen videoclip stonden artiesten niet meer te springen om helemaal naar de studio te komen en was Toppop ten dode opgeschreven. Het programma bleef nog wel een tijd bestaan, maar werd van tijdstip verschoven en haalde niet meer het niveau van de jaren ’70.

Toch is het programma hoe dan ook een voorloper geweest van huidige hitparades en zelfs van muziekzenders zoals TMF en MTV. In de beginjaren had het programma een kijkdichtheid van zevenenveertig procent, dus het programma bereikte meer dan alleen de groep jongeren. Concepten uit die tijd worden nog steeds, al dan niet in andere vorm, gebruikt door de muziekzenders. Popzien, de rtv-tip en de troetelschijf komen nog steeds in eigentijdse versies voorbij op tv. Zelfs Top of the Pops kent tegenwoordig een Nederlandse versie, maar haalt de successen van het oude Toppop niet. Op Cultura, een digitale zender van de NPS, zijn ook weer wekelijks uitzendingen van Toppop te bekijken. Je zou dus kunnen zeggen dat ‘de formule Toppop’ de huidige muziektelevisie in Nederland heeft gevormd en misschien zelfs niet eens meer geëvenaard is.

Janneke Aelen & Lenneke Arts

Van 1981 tot 1996 presenteerde Sonja Barend de talkshow ‘Sonja op’, aangevuld door de desbetreffende dag van de week. Dit was een regelrecht kijkcijferkanon. Soms keken er wel vijf miljoen mensen naar haar uitzending.

‘Sonja op’ was een echt praatprogramma. Het werd live gepresenteerd vanaf verschillende locaties in Amsterdam. In eerste instantie werd de talkshow eens per week gemaakt, later werd het een dagelijks terugkerend programma van ongeveer een uur.

De invulling van het programma verschilde per keer, al was er wel een aantal vaste rubrieken. Nadat Sonja Barend was opgekomen, was het eerst tijd voor ‘de Week’. Hierin behandelde Barend enkele actuele onderwerpen, voor elke dag van de week eentje. Zo sprak ze op dinsdag 3 april 1984 over: woensdag; het rijgedrag van vrouwen, donderdag; discriminatie in de horeca, vrijdag; bijstandsmoeder, zaterdag; opvissen gifvaten door Urker vissers, zondag; boek over vroedvrouw, maandag; nieuw soort suiker en tot slot dinsdag; een nieuwe serie van de VARA, ‘De parel in de kroon’.

Ze sprak tijdens de behandeling van deze onderwerpen kort met een genodigde uit het publiek. Soms kwam een van de onderwerpen later in het programma terug, in een groter interview. Tijdens deze uitzending was dat het geval met het onderwerp ‘bijstandsmoeder’.

Dit interview volgde vlak na ‘de Week’. Een gesprek met bijstandsmoeder Albine Grumbock en wethouder Jaap Bond over het inhouden van de uitkering i.v.m. een vermeende LAT-relatie. Tijdens deze uitzendingen hield Sonja Barend ook nog een interview met drie studenten en met Hans Visser, schrijver van de niet-uitgegeven biografie van Simon Vestdijk. Ook was er ruimte voor muziek, tijdens een optreden van de Argentijnse groep Sexteto Mayor. Zoals altijd sloot Sonja Barend het programma af met de uitspraak: ‘voor nu lekker slapen en morgen gezond weer op.’

Tijdens het programma zaten de gasten vaak aan losse tafeltjes in de ‘publieksruimte’. De mensen die door het productieteam waren uitgenodigd om wat te zeggen, zaten uiteraard vooraan. Door deze opstelling was het vaak makkelijk om een beetje te discussiëren binnen het publiek en dat gebeurde dan ook.

Historisch

‘Sonja op’ mag met recht historisch worden genoemd. Al is het misschien beter om te zeggen dat Sonja Barend als persoon historisch is. Ze deed in 1966, toentertijd 26 jaar, haar intrede in de omroepwereld. Ze begon als omroepster bij de NTS en ging daarna verder voor de VARA, alwaar ze de programma’s ‘Fenklup’, ‘Uit Bellevue’ en ‘Dagje Ouder’ presenteerde. In 1972 stapte ze over naar de AVRO, om daar voor het programma ‘Sterallures’ te werken. Voor deze omroep presenteerde ze tevens ‘Sonja ’s Avonds’, ‘Een Leven in Beeld’ en ze zat hier in het panel bij het spelletje ‘Wie van de Drie’.

In 1975 keerde Sonja Barend terug naar de VARA, waar ze haar ‘Goednieuwsshow’ en ‘Sonja op’ ging presenteren. Vanaf dag één was ‘Sonja op’ een veelbesproken programma. Een aflevering was dan ook geslaagd als er de volgende dag over gesproken werd bij de bakker of slager. En dat gebeurde, dankzij de controversiële onderwerpen in het programma. Bij ‘Sonja op’ kwam een homo voor het eerst in de televisiegeschiedenis vertellen over zijn angst voor aids. Op dat moment telde Nederland nog slechts elf patiënten. Bij Sonja kwam een pedofiel. Bij Sonja kwam iemand met het Gilles de la Tourette-syndroom. Sonja Barend was degene die iedereen ‘als eerste’ in haar programma ontving. Het is dan ook niet raar dat er in het dagelijks leven veelvuldig over de show werd gesproken.

Niet alleen de onderwerpen deden stof opwaaien, ook de plaats die Sonja Barend innam, viel niet altijd in goede aarde. Ze stak haar mening niet onder stoelen of banken. Naast de vele lovende reacties, leverde dit haar soms ook felle kritiek op. Jan Blokkers benaming ‘gratekut’ mag toch wel tot één van de ernstigste persoonlijke aanvallen worden gerekend. Hij zei daarbij: ‘het is immoreel als iemand iets doet wat hij niet kan. Sonja Barend kan geen interviews maken, dus moet ze het niet doen’.

Toch bleef het programma tot het einde aan toe vele kijkers trekken. De onderwerpen waren naast controversieel ook leerzaam en boeiend. Het was nieuw en het was spannend. En hoewel een enkeling zo’n afkeer had van Sonja Barend dat de tv werd uitgezet als ze in beeld kwam, keken de meeste mensen verwachtingsvol uit naar het programma.

Kritisch

In het begin van de jaren vijftig kwam de eerste talkshow op de Nederlandse televisie. Mies Bouwman presenteerde voor de KRO ‘Gastenboek’. In 1966 kreeg Bouwman het eerste praatprogramma dat, althans gedeeltelijk, naar de presentatrice is genoemd, ‘Mies en scène’. Door deze talkshow kan Mies Bouwman worden gezien als de voorganger van Sonja Barend.

Toch is er wel een verschil: Sonja Barend toonde zich kritischer dan Mies Bouwman en ook Willem Duys, die begin jaren zestig het programma ‘Voor de vuist weg’ presenteerde, haalde het op dat punt niet bij Barend. In de jaren tachtig hoefde Sonja Barend niet te concurreren met andere talkshowhosts. Haar programma was vernieuwend en op dat moment uniek in zijn soort.

Er was wel een aantal discussieprogramma’s in die tijd. Zo begon Marcel van Dam in 1980 bij de VARA met ‘De achterkant van het gelijk’. Aan de hand van dilemma’s vroeg hij de meningen van prominente deskundigen op verschillende gebieden. Toch waren ook dergelijke programma’s niet vergelijkbaar met de praatprogramma’s van Sonja Barend.

Wat later ontpopte zich bij het commerciële RTL een nieuwe talkshowkoningin, Catherine Keyl. Ze presenteerde vanaf 1990 jarenlang ‘De vijf uur show’. Hierna kreeg ze een show met haar eigen naam, Catherine.Deze programma’s gingen wat meer de kant op van emotie-tv, terwijl Sonja vooral de actualiteit belichtte. Emotie kwam er soms zeker bij kijken, maar was niet het hoofddoel.

Ophef

Talkshows zoals die van Sonja Barend waren in de jaren ‘80 en ‘90 een begrip. Het was een uitermate succesvol format om op een vernieuwende manier informatie over te dragen aan het publiek. De kijkers maakten kennis met een boeiende persoonlijkheid in de vorm van een anchorman of -woman die meestal een messcherpe discussie of confrontatie leidde.

Sonja’s show was uniek omdat ze grenzen verlegde en Sonja Barend was uniek omdat ze vaak op een spraakmakende en tegendraadse manier talkshows maakte. ‘Sonja op’ was gericht op de achtergrond van haar gasten, dat vaak tot spannende televisie leidde. Sommige onderwerpen zorgden voor enorm veel ophef, waarover we nu wellicht denken ‘waarom deden ze daar toentertijd zo moeilijk over’.

Nederland was in de tijd van de show van Sonja een land waarin televisie steeds meer amusementswaarde kreeg. Het aantal televisietoestellen, kanalen en programma’s (en daardoor de concurrentie onderling) steeg zienderogen. Kijkers wilden televisie waarin amusement, informatie en emotie centraal stonden. Nieuws en aanverwante onderwerpen moesten een ‘gezicht’ krijgen door herkenbare menselijke emoties en gedachten op te voeren. ‘Sonja op’ stilde de honger naar dit soort televisie en was daarmee de enige in haar soort.

Sonja in interviews

Tijdens verschillende interviews heeft Sonja Barend verteld wat volgens haar essentieel is in haar vak: luisteren. Ze benadrukte daarbij dat het haar niet is komen aanwaaien, dat ze er hard voor heeft gewerkt. In TV3 in 2004 zegt ze: ‘Ik heb er heel lang over gedaan voor ik het – voor mijn eigen gevoel – goed deed. Nu worden ze van de straat geraapt en dan denken ze dat ze kunnen presenteren. Dit IS een vak! Het duurt tien jaar voordat je echt alles hoort. Zelfs in B&W gebeurde het nog een doodenkele keer dat ik dacht: hé, ik heb iets gemist.’ Ook vertelt ze desgevraagd: ‘mijn sterke punt is misschien dat ik het met grote passie doe, dat ik heel erg hard werk, me heel erg goed voorbereid.’

Tegen Robert Vuijsje zei ze in 2003 in Nieuwe Revu: ‘Op de televisie zie ik vaak dat vragenstellers niet luisteren naar het antwoord en gewoon naar de volgende vraag op het lijstje gaan. Ik merk het ook nu ik zelf weer geïnterviewd word. (…) Dan stellen ze een vraag en weet ik al welk antwoord ze daarbij zoeken. Dat hebben ze namelijk in een eerder interview met mij gelezen en ze willen hetzelfde verhaal weer horen. (…) Als ik dat verhaal niet wil vertellen, schrijven ze het gewoon over uit een oud interview. Zo moet het dus niet. Je moet altijd streven naar nieuwe verhalen die mensen nooit eerder verteld hebben.’

In een interview met Coen Verbraak in Vrij Nederland in 2002 liet Sonja Barend weten dat ze goed doorhad hoe populair haar programma was: ‘Je keek naar Sonja, punt uit’ Daarnaast zei ze: ‘Het is normaal geworden om te discussiëren en dingen bij de naam te noemen. Er zijn steeds meer van die programma’s gekomen. De talkshow is aardappels geworden, terwijl het vroeger een bijzonder diner was. Dat vind ik op zichzelf heel leuk.’

Ook de Viva wist Barend te strikken voor een interview. Ze legde aan Bridget Maasland uit: ‘Ik doe het niet voor drie kijkers. Televisie is een breed medium voor veel mensen. Dan moeten er niet maar drie kijken. Dan kun je beter en goedkoper een stencil sturen.’

Daarnaast wordt uit dit interview duidelijk dat Sonja Barend een beetje onzekerheid wel kan relativeren. Als Bridget Maasland haar vraagt: ‘Hoe kan het dat je dat allemaal meemaakte en dan toch nerveus was voor het interview met Mick Jagger in B&W?’ is haar reactie: ‘Ik was niet zo zenuwachtig hoor. Toen ik hem ontmoette, was dat over.’

‘Sonja op’ werd uitgezonden van 1981 tot 1996. Het programma werd geproduceerd door Kor Al, Hans de Graaf Bierbrauwer, Lida Iburg en Kathleen Warners. De regie was in handen van Siem Suurhoff. Sonja Barend presenteerde het programma en deed tevens redactiewerk. Ellen Blazer was het hoofd van de redactie. Het programma duurde ongeveer een uur en werd uitgezonden vanaf verschillende locaties in Amsterdam, zoals de Meervaart, de Rode Hoed en theater De Brakke Grond.

——————————————————————————————

‘Controverse was kracht van het programma’

Het was vernieuwend, controversieel en spannend. Kor Al (58) werkte acht jaar voor ‘Sonja op’, als redacteur en regisseur. Hij genoot met volle teugen. “Ik heb daar echt een toptijd gehad.”

Kor Al (58) werkte van 1982 tot en met 1990 bij ‘Sonja op’. Hij kwam bij het programma terecht via een advertentie, waarin om redacteuren werd gevraagd. De eerste vier jaar was dit dan ook zijn functie. Na die jaren wilde hij wel eens wat anders. ,,Ik heb er met Ellen (Blazer, red.) en Sonja (Barend, red.) over gesproken. Zij boden toen aan om mij het programma te laten regisseren. De VARA betaalde een regiecursus, waarna ik twee jaar redacteur én regisseur was.” Toch vond Kor dit niet ideaal, het was net iets te veel van het goede. Daarom werkte hij de laatste twee jaar bij ‘Sonja op’ uitsluitend als regisseur. Na de in totaal acht jaar vond hij het mooi geweest. “ Ik was toe aan iets nieuws.”

Volgens Kor was ‘Sonja op’ een immens succes. ,,Er keken soms wel vijf of zes miljoen mensen. Dat was gigantisch. Sommige afleveringen deden een hoop stof opwaaien. Kritiek namen we voor lief. We vormden als redactie een collectief blok tegen negatieve aandacht. ‘Kom maar op, we vreten jullie op’, dachten we. Toch bracht het programma goede dingen teweeg. Zo is er naar aanleiding van een uitzending een belangenvereniging ontstaan voor mensen die stemmen horen. Pas na die ‘Sonja op’ werd duidelijk dat er eigenlijk heel veel mensen met een dergelijk probleem zijn.”

Invloed

Ook op andere momenten bleek de invloed van het programma zeer groot. ,,Er was eens een vrouw in de uitzending met werkelijk enorme tieten. Zij wist gewoon niet waar ze haar bh’s moest kopen. We zijn op zoek gegaan naar een winkel waar ze haar maat hadden. Nou, die zaak liep binnen na de uitzending. Ook films of boeken die door Sonja werden besproken, werden daarna meestal een hit.”

Kor Al denkt wel dat ‘Sonja op’ in die tijd uniek was. ,,De eerste jaren hadden we het rijk alleen. Pas veel later begonnen andere programma’s ons format te kopiëren. De concurrentie werd groter. Dat is niet vreemd, want dergelijke programma’s zijn redelijk goedkoop te maken.” Volgens Kor zijn ‘De wereld draait door’ en ‘Pauw en Witteman’ programma’s die enigszins kunnen worden vergeleken met ‘Sonja op’. De setting, de mogelijkheid tot discussie. Al is het qua nieuwigheid natuurlijk niet te vergelijken.

Wat betreft ethische dilemma’s, staat één uitzending hem nog helder voor de geest. ,,We waren in contact gekomen met een homo, die zelf dacht dat hij was besmet met het hiv-virus. Die man had flink de beest uitgehangen in dark rooms en dergelijke. Op de dag van de uitzending bleek echter, gelukkig voor de man, dat hij niet was besmet. Maar ja, wat moesten we nu, de uitzending was al helemaal voorbereid. Uiteindelijk hebben we besloten om de man toch naar de studio te halen, met zijn dokter. Hij wist zelf namelijk het goede nieuws nog niet. We hebben de dokter, tijdens de uitzending, de uitslag laten vertellen. Sonja wist het natuurlijk al wel, maar die moest heel verbaasd reageren. Nu vind ik dat dat wel op het randje was hoor. Ik weet niet of ik zoiets tegenwoordig nog zo zou beslissen. Toen vonden we het van belang dat het onderwerp aids, beladen met zoveel taboes, op televisie kwam.”

Niet alleen de kijkers verbaasden zich over de heftige onderwerpen. ,,Ik dacht soms van ‘dit kan gewoon echt niet’. Ik kreeg een keer op een middag een telefoontje van een man met het syndroom Gilles de la Tourette. Hij wilde daar wat over komen vertellen in een uitzending. Aan de telefoon vertelde hij een heel onsamenhangend verhaal, maakte allemaal gekke geluidjes en voor mijn gevoel konden we er helemaal niks mee”, vertelt Al. Maar de redactie dacht daar anders over. ,,Zij vonden het geweldig, terwijl ik van mening was dat die man niet in staat was om iets te komen vertellen. Uiteindelijk hebben we hem toch in de uitzending gehad en het werd een enorm succes. Dat had ik dus verkeerd ingeschat.”

Controverses

Een persoon met Gilles de la Tourette, homo’s of een slachtoffer van incest. Het is zomaar een greep uit de vele voor die tijd controversiële onderwerpen die in ‘Sonja Op’ voorbij kwamen. ,,De controverse was de kracht van het programma”, vertelt Al. ,, Als de volgende dag over niets anders werd gepraat dan over de ‘Sonja op’ van de avond daarvoor, dan was de uitzending geslaagd. ‘Heb je Sonja gezien?’ was in die tijd een gevleugelde uitspraak.”

Naast de controversiële onderwerpen waren ook de gasten toonaangevend. ,,Wij hadden het niet zo op ‘hotemetoten’, dus nodigden we zoveel mogelijk gewone mensen uit die dichtbij een onderwerp stonden”, legt Al uit. ,,Mensen herkenden zich in de verhalen van de gasten. Zij hadden net zo goed op die stoel kunnen zitten.”

Succes

‘Sonja op’ trok bijzonder veel kijkers. De nieuwigheid van de show, de controverse en erkenning die het programma oogstte waren de dragers van het succes. ,,In een uitzending kwamen vaak heftige, emotionele discussies voor waarin soms flink werd geruzied, dat wilden de mensen graag zien. Er werd dan de volgende dag veel over gesproken waardoor de week erna nog meer mensen naar het programma keken. Hopend op weer een dergelijke confrontatie”, verklaart Al.

Sonja Barend groeide uit tot de koningin van de talkshow ondanks de kritieken op haar interviewkwaliteiten. ,,Er werd geschreven dat Sonja niet deugde, dat ze niet goed kon interviewen en niet luisterde naar de gasten. Aan de andere kant: er werd wél over haar en het programma geschreven, en dat vonden wij alleen maar gunstig”, vertelt Al. ,,Sonja moet je ook geen nieuwsinterviews laten doen, maar interviews waar gevoel en empathie voor nodig is. Zij is meester in dat genre interviews. Zij brengt een gesprek net voorbij die drempel van gêne.”

Laura van Rijsewijk en Elanie Rodermond

Op 6 November 1981 begon de TV Show. Voor die tijd was Henk van der Meijden de gastheer van de sterren bij de Tros. In 1974 werd Ivo Niehe omroeper bij de Tros. Hij ging naar TROS-Aktua en werd daarna Hoofd Amusement en begon een eigen bedrijf. Ondertussen presenteerde hij onder andere de spelshows Matchpoint en Dubbelspel.

In 1981 begint hij dan met het presenteren van de TROS TV Show. “Ik ben een typisch voorbeeld van een Tweeling. Overal oppervlakkig in geïnteresseerd”, zei hij in 1983. Een man met een tweeledig karakter, een entertainer in domineesland. “Ik heb jaren in een popgroep gezeten”, vertelt hij in ’88, “maar ik heb ook gestudeerd. Ik hou van onzin en kan ook heel serieus zijn.” Twee jaar later zegt hij: “ik geef 75% kermis en 25% echt goeie dingen, waarbij je iets meer, iets waardevols, te weten komt. Ik geloof in die verpakking.”

Elke grootheid uit binnen- of buitenland is graag te gast in de show. Volgens Niehe is de grote kracht van zijn programma dat iedere gast verzekerd is van een VIP-behandeling. “Ze komen allemaal keurig verpakt, met een strikje om, op televisie. Precies zoals zij het zelf willen.”

De gasten komen niet altijd naar de studio. Niehe gaat zelf regelmatig bij hen thuis op bezoek. Naast deze methode wordt het programma afgewisseld met interviews, optredens en reportages. Naar eigen zeggen is hij nooit zenuwachtig om de sterren te interv