‘Voor nu lekker slapen en morgen gezond weer op’

Van 1981 tot 1996 presenteerde Sonja Barend de talkshow ‘Sonja op’, aangevuld door de desbetreffende dag van de week. Dit was een regelrecht kijkcijferkanon. Soms keken er wel vijf miljoen mensen naar haar uitzending.

‘Sonja op’ was een echt praatprogramma. Het werd live gepresenteerd vanaf verschillende locaties in Amsterdam. In eerste instantie werd de talkshow eens per week gemaakt, later werd het een dagelijks terugkerend programma van ongeveer een uur.

De invulling van het programma verschilde per keer, al was er wel een aantal vaste rubrieken. Nadat Sonja Barend was opgekomen, was het eerst tijd voor ‘de Week’. Hierin behandelde Barend enkele actuele onderwerpen, voor elke dag van de week eentje. Zo sprak ze op dinsdag 3 april 1984 over: woensdag; het rijgedrag van vrouwen, donderdag; discriminatie in de horeca, vrijdag; bijstandsmoeder, zaterdag; opvissen gifvaten door Urker vissers, zondag; boek over vroedvrouw, maandag; nieuw soort suiker en tot slot dinsdag; een nieuwe serie van de VARA, ‘De parel in de kroon’.

Ze sprak tijdens de behandeling van deze onderwerpen kort met een genodigde uit het publiek. Soms kwam een van de onderwerpen later in het programma terug, in een groter interview. Tijdens deze uitzending was dat het geval met het onderwerp ‘bijstandsmoeder’.

Dit interview volgde vlak na ‘de Week’. Een gesprek met bijstandsmoeder Albine Grumbock en wethouder Jaap Bond over het inhouden van de uitkering i.v.m. een vermeende LAT-relatie. Tijdens deze uitzendingen hield Sonja Barend ook nog een interview met drie studenten en met Hans Visser, schrijver van de niet-uitgegeven biografie van Simon Vestdijk. Ook was er ruimte voor muziek, tijdens een optreden van de Argentijnse groep Sexteto Mayor. Zoals altijd sloot Sonja Barend het programma af met de uitspraak: ‘voor nu lekker slapen en morgen gezond weer op.’

Tijdens het programma zaten de gasten vaak aan losse tafeltjes in de ‘publieksruimte’. De mensen die door het productieteam waren uitgenodigd om wat te zeggen, zaten uiteraard vooraan. Door deze opstelling was het vaak makkelijk om een beetje te discussiëren binnen het publiek en dat gebeurde dan ook.

Historisch

‘Sonja op’ mag met recht historisch worden genoemd. Al is het misschien beter om te zeggen dat Sonja Barend als persoon historisch is. Ze deed in 1966, toentertijd 26 jaar, haar intrede in de omroepwereld. Ze begon als omroepster bij de NTS en ging daarna verder voor de VARA, alwaar ze de programma’s ‘Fenklup’, ‘Uit Bellevue’ en ‘Dagje Ouder’ presenteerde. In 1972 stapte ze over naar de AVRO, om daar voor het programma ‘Sterallures’ te werken. Voor deze omroep presenteerde ze tevens ‘Sonja ’s Avonds’, ‘Een Leven in Beeld’ en ze zat hier in het panel bij het spelletje ‘Wie van de Drie’.

In 1975 keerde Sonja Barend terug naar de VARA, waar ze haar ‘Goednieuwsshow’ en ‘Sonja op’ ging presenteren. Vanaf dag één was ‘Sonja op’ een veelbesproken programma. Een aflevering was dan ook geslaagd als er de volgende dag over gesproken werd bij de bakker of slager. En dat gebeurde, dankzij de controversiële onderwerpen in het programma. Bij ‘Sonja op’ kwam een homo voor het eerst in de televisiegeschiedenis vertellen over zijn angst voor aids. Op dat moment telde Nederland nog slechts elf patiënten. Bij Sonja kwam een pedofiel. Bij Sonja kwam iemand met het Gilles de la Tourette-syndroom. Sonja Barend was degene die iedereen ‘als eerste’ in haar programma ontving. Het is dan ook niet raar dat er in het dagelijks leven veelvuldig over de show werd gesproken.

Niet alleen de onderwerpen deden stof opwaaien, ook de plaats die Sonja Barend innam, viel niet altijd in goede aarde. Ze stak haar mening niet onder stoelen of banken. Naast de vele lovende reacties, leverde dit haar soms ook felle kritiek op. Jan Blokkers benaming ‘gratekut’ mag toch wel tot één van de ernstigste persoonlijke aanvallen worden gerekend. Hij zei daarbij: ‘het is immoreel als iemand iets doet wat hij niet kan. Sonja Barend kan geen interviews maken, dus moet ze het niet doen’.

Toch bleef het programma tot het einde aan toe vele kijkers trekken. De onderwerpen waren naast controversieel ook leerzaam en boeiend. Het was nieuw en het was spannend. En hoewel een enkeling zo’n afkeer had van Sonja Barend dat de tv werd uitgezet als ze in beeld kwam, keken de meeste mensen verwachtingsvol uit naar het programma.

Kritisch

In het begin van de jaren vijftig kwam de eerste talkshow op de Nederlandse televisie. Mies Bouwman presenteerde voor de KRO ‘Gastenboek’. In 1966 kreeg Bouwman het eerste praatprogramma dat, althans gedeeltelijk, naar de presentatrice is genoemd, ‘Mies en scène’. Door deze talkshow kan Mies Bouwman worden gezien als de voorganger van Sonja Barend.

Toch is er wel een verschil: Sonja Barend toonde zich kritischer dan Mies Bouwman en ook Willem Duys, die begin jaren zestig het programma ‘Voor de vuist weg’ presenteerde, haalde het op dat punt niet bij Barend. In de jaren tachtig hoefde Sonja Barend niet te concurreren met andere talkshowhosts. Haar programma was vernieuwend en op dat moment uniek in zijn soort.

Er was wel een aantal discussieprogramma’s in die tijd. Zo begon Marcel van Dam in 1980 bij de VARA met ‘De achterkant van het gelijk’. Aan de hand van dilemma’s vroeg hij de meningen van prominente deskundigen op verschillende gebieden. Toch waren ook dergelijke programma’s niet vergelijkbaar met de praatprogramma’s van Sonja Barend.

Wat later ontpopte zich bij het commerciële RTL een nieuwe talkshowkoningin, Catherine Keyl. Ze presenteerde vanaf 1990 jarenlang ‘De vijf uur show’. Hierna kreeg ze een show met haar eigen naam, Catherine.Deze programma’s gingen wat meer de kant op van emotie-tv, terwijl Sonja vooral de actualiteit belichtte. Emotie kwam er soms zeker bij kijken, maar was niet het hoofddoel.

Ophef

Talkshows zoals die van Sonja Barend waren in de jaren ‘80 en ‘90 een begrip. Het was een uitermate succesvol format om op een vernieuwende manier informatie over te dragen aan het publiek. De kijkers maakten kennis met een boeiende persoonlijkheid in de vorm van een anchorman of -woman die meestal een messcherpe discussie of confrontatie leidde.

Sonja’s show was uniek omdat ze grenzen verlegde en Sonja Barend was uniek omdat ze vaak op een spraakmakende en tegendraadse manier talkshows maakte. ‘Sonja op’ was gericht op de achtergrond van haar gasten, dat vaak tot spannende televisie leidde. Sommige onderwerpen zorgden voor enorm veel ophef, waarover we nu wellicht denken ‘waarom deden ze daar toentertijd zo moeilijk over’.

Nederland was in de tijd van de show van Sonja een land waarin televisie steeds meer amusementswaarde kreeg. Het aantal televisietoestellen, kanalen en programma’s (en daardoor de concurrentie onderling) steeg zienderogen. Kijkers wilden televisie waarin amusement, informatie en emotie centraal stonden. Nieuws en aanverwante onderwerpen moesten een ‘gezicht’ krijgen door herkenbare menselijke emoties en gedachten op te voeren. ‘Sonja op’ stilde de honger naar dit soort televisie en was daarmee de enige in haar soort.

Sonja in interviews

Tijdens verschillende interviews heeft Sonja Barend verteld wat volgens haar essentieel is in haar vak: luisteren. Ze benadrukte daarbij dat het haar niet is komen aanwaaien, dat ze er hard voor heeft gewerkt. In TV3 in 2004 zegt ze: ‘Ik heb er heel lang over gedaan voor ik het – voor mijn eigen gevoel – goed deed. Nu worden ze van de straat geraapt en dan denken ze dat ze kunnen presenteren. Dit IS een vak! Het duurt tien jaar voordat je echt alles hoort. Zelfs in B&W gebeurde het nog een doodenkele keer dat ik dacht: hé, ik heb iets gemist.’ Ook vertelt ze desgevraagd: ‘mijn sterke punt is misschien dat ik het met grote passie doe, dat ik heel erg hard werk, me heel erg goed voorbereid.’

Tegen Robert Vuijsje zei ze in 2003 in Nieuwe Revu: ‘Op de televisie zie ik vaak dat vragenstellers niet luisteren naar het antwoord en gewoon naar de volgende vraag op het lijstje gaan. Ik merk het ook nu ik zelf weer geïnterviewd word. (…) Dan stellen ze een vraag en weet ik al welk antwoord ze daarbij zoeken. Dat hebben ze namelijk in een eerder interview met mij gelezen en ze willen hetzelfde verhaal weer horen. (…) Als ik dat verhaal niet wil vertellen, schrijven ze het gewoon over uit een oud interview. Zo moet het dus niet. Je moet altijd streven naar nieuwe verhalen die mensen nooit eerder verteld hebben.’

In een interview met Coen Verbraak in Vrij Nederland in 2002 liet Sonja Barend weten dat ze goed doorhad hoe populair haar programma was: ‘Je keek naar Sonja, punt uit’ Daarnaast zei ze: ‘Het is normaal geworden om te discussiëren en dingen bij de naam te noemen. Er zijn steeds meer van die programma’s gekomen. De talkshow is aardappels geworden, terwijl het vroeger een bijzonder diner was. Dat vind ik op zichzelf heel leuk.’

Ook de Viva wist Barend te strikken voor een interview. Ze legde aan Bridget Maasland uit: ‘Ik doe het niet voor drie kijkers. Televisie is een breed medium voor veel mensen. Dan moeten er niet maar drie kijken. Dan kun je beter en goedkoper een stencil sturen.’

Daarnaast wordt uit dit interview duidelijk dat Sonja Barend een beetje onzekerheid wel kan relativeren. Als Bridget Maasland haar vraagt: ‘Hoe kan het dat je dat allemaal meemaakte en dan toch nerveus was voor het interview met Mick Jagger in B&W?’ is haar reactie: ‘Ik was niet zo zenuwachtig hoor. Toen ik hem ontmoette, was dat over.’

‘Sonja op’ werd uitgezonden van 1981 tot 1996. Het programma werd geproduceerd door Kor Al, Hans de Graaf Bierbrauwer, Lida Iburg en Kathleen Warners. De regie was in handen van Siem Suurhoff. Sonja Barend presenteerde het programma en deed tevens redactiewerk. Ellen Blazer was het hoofd van de redactie. Het programma duurde ongeveer een uur en werd uitgezonden vanaf verschillende locaties in Amsterdam, zoals de Meervaart, de Rode Hoed en theater De Brakke Grond.

——————————————————————————————

‘Controverse was kracht van het programma’

Het was vernieuwend, controversieel en spannend. Kor Al (58) werkte acht jaar voor ‘Sonja op’, als redacteur en regisseur. Hij genoot met volle teugen. “Ik heb daar echt een toptijd gehad.”

Kor Al (58) werkte van 1982 tot en met 1990 bij ‘Sonja op’. Hij kwam bij het programma terecht via een advertentie, waarin om redacteuren werd gevraagd. De eerste vier jaar was dit dan ook zijn functie. Na die jaren wilde hij wel eens wat anders. ,,Ik heb er met Ellen (Blazer, red.) en Sonja (Barend, red.) over gesproken. Zij boden toen aan om mij het programma te laten regisseren. De VARA betaalde een regiecursus, waarna ik twee jaar redacteur én regisseur was.” Toch vond Kor dit niet ideaal, het was net iets te veel van het goede. Daarom werkte hij de laatste twee jaar bij ‘Sonja op’ uitsluitend als regisseur. Na de in totaal acht jaar vond hij het mooi geweest. “ Ik was toe aan iets nieuws.”

Volgens Kor was ‘Sonja op’ een immens succes. ,,Er keken soms wel vijf of zes miljoen mensen. Dat was gigantisch. Sommige afleveringen deden een hoop stof opwaaien. Kritiek namen we voor lief. We vormden als redactie een collectief blok tegen negatieve aandacht. ‘Kom maar op, we vreten jullie op’, dachten we. Toch bracht het programma goede dingen teweeg. Zo is er naar aanleiding van een uitzending een belangenvereniging ontstaan voor mensen die stemmen horen. Pas na die ‘Sonja op’ werd duidelijk dat er eigenlijk heel veel mensen met een dergelijk probleem zijn.”

Invloed

Ook op andere momenten bleek de invloed van het programma zeer groot. ,,Er was eens een vrouw in de uitzending met werkelijk enorme tieten. Zij wist gewoon niet waar ze haar bh’s moest kopen. We zijn op zoek gegaan naar een winkel waar ze haar maat hadden. Nou, die zaak liep binnen na de uitzending. Ook films of boeken die door Sonja werden besproken, werden daarna meestal een hit.”

Kor Al denkt wel dat ‘Sonja op’ in die tijd uniek was. ,,De eerste jaren hadden we het rijk alleen. Pas veel later begonnen andere programma’s ons format te kopiëren. De concurrentie werd groter. Dat is niet vreemd, want dergelijke programma’s zijn redelijk goedkoop te maken.” Volgens Kor zijn ‘De wereld draait door’ en ‘Pauw en Witteman’ programma’s die enigszins kunnen worden vergeleken met ‘Sonja op’. De setting, de mogelijkheid tot discussie. Al is het qua nieuwigheid natuurlijk niet te vergelijken.

Wat betreft ethische dilemma’s, staat één uitzending hem nog helder voor de geest. ,,We waren in contact gekomen met een homo, die zelf dacht dat hij was besmet met het hiv-virus. Die man had flink de beest uitgehangen in dark rooms en dergelijke. Op de dag van de uitzending bleek echter, gelukkig voor de man, dat hij niet was besmet. Maar ja, wat moesten we nu, de uitzending was al helemaal voorbereid. Uiteindelijk hebben we besloten om de man toch naar de studio te halen, met zijn dokter. Hij wist zelf namelijk het goede nieuws nog niet. We hebben de dokter, tijdens de uitzending, de uitslag laten vertellen. Sonja wist het natuurlijk al wel, maar die moest heel verbaasd reageren. Nu vind ik dat dat wel op het randje was hoor. Ik weet niet of ik zoiets tegenwoordig nog zo zou beslissen. Toen vonden we het van belang dat het onderwerp aids, beladen met zoveel taboes, op televisie kwam.”

Niet alleen de kijkers verbaasden zich over de heftige onderwerpen. ,,Ik dacht soms van ‘dit kan gewoon echt niet’. Ik kreeg een keer op een middag een telefoontje van een man met het syndroom Gilles de la Tourette. Hij wilde daar wat over komen vertellen in een uitzending. Aan de telefoon vertelde hij een heel onsamenhangend verhaal, maakte allemaal gekke geluidjes en voor mijn gevoel konden we er helemaal niks mee”, vertelt Al. Maar de redactie dacht daar anders over. ,,Zij vonden het geweldig, terwijl ik van mening was dat die man niet in staat was om iets te komen vertellen. Uiteindelijk hebben we hem toch in de uitzending gehad en het werd een enorm succes. Dat had ik dus verkeerd ingeschat.”

Controverses

Een persoon met Gilles de la Tourette, homo’s of een slachtoffer van incest. Het is zomaar een greep uit de vele voor die tijd controversiële onderwerpen die in ‘Sonja Op’ voorbij kwamen. ,,De controverse was de kracht van het programma”, vertelt Al. ,, Als de volgende dag over niets anders werd gepraat dan over de ‘Sonja op’ van de avond daarvoor, dan was de uitzending geslaagd. ‘Heb je Sonja gezien?’ was in die tijd een gevleugelde uitspraak.”

Naast de controversiële onderwerpen waren ook de gasten toonaangevend. ,,Wij hadden het niet zo op ‘hotemetoten’, dus nodigden we zoveel mogelijk gewone mensen uit die dichtbij een onderwerp stonden”, legt Al uit. ,,Mensen herkenden zich in de verhalen van de gasten. Zij hadden net zo goed op die stoel kunnen zitten.”

Succes

‘Sonja op’ trok bijzonder veel kijkers. De nieuwigheid van de show, de controverse en erkenning die het programma oogstte waren de dragers van het succes. ,,In een uitzending kwamen vaak heftige, emotionele discussies voor waarin soms flink werd geruzied, dat wilden de mensen graag zien. Er werd dan de volgende dag veel over gesproken waardoor de week erna nog meer mensen naar het programma keken. Hopend op weer een dergelijke confrontatie”, verklaart Al.

Sonja Barend groeide uit tot de koningin van de talkshow ondanks de kritieken op haar interviewkwaliteiten. ,,Er werd geschreven dat Sonja niet deugde, dat ze niet goed kon interviewen en niet luisterde naar de gasten. Aan de andere kant: er werd wél over haar en het programma geschreven, en dat vonden wij alleen maar gunstig”, vertelt Al. ,,Sonja moet je ook geen nieuwsinterviews laten doen, maar interviews waar gevoel en empathie voor nodig is. Zij is meester in dat genre interviews. Zij brengt een gesprek net voorbij die drempel van gêne.”

Laura van Rijsewijk en Elanie Rodermond

Leave a comment

Filed under Historische TV-shows

Leave a Reply

Fill in your details below or click an icon to log in:

WordPress.com Logo

You are commenting using your WordPress.com account. Log Out / Change )

Twitter picture

You are commenting using your Twitter account. Log Out / Change )

Facebook photo

You are commenting using your Facebook account. Log Out / Change )

Google+ photo

You are commenting using your Google+ account. Log Out / Change )

Connecting to %s