De achterkant van het gelijk

MarcelDoor: Tessa Logher & Asma Mechaal
Het programma
‘We hebben ze allemaal. Opvattingen over wat deugt en wat niet deugt, wat mag en niet mag en wat moet. Kortom ethiek. De achterkant van het gelijk is een speurtocht naar de grenzen van die ethiek. Hoe Consequent zijn we met onze principes? Passen deze normen waarden nog wel op de waarheid van vandaag?’ Zo wordt het programma ‘De achterkant van gelijk’ ingeleid. In ‘De achterkant van het gelijk’ behandelde Marcel van Dam op socratische wijze voor toentertijd maatschappelijke en controversiële onderwerpen, zoals euthanasie, de pil, etc. De achterkant van het gelijk werd voor het eerst in het jaar 1980 uitgezonden. Daarna volgden er seizoenen in het jaar 1981 en 1983 om 12 jaar later in1995 weer terug te keren op de televisie. Ook in het jaar 2000, 2002 en 2004 zijn er nog seizoenen gemaakt van het tv-programma.

Socrates
De Socratische wijze van communiceren betekent vooral het denkproces bij de ander te begeleiden door middel van de belangstelling die men heeft en de kennis waarover men beschikt. Het belangrijkste kenmerk van Socrates was dat hij ervan overtuigd was dat hijzelf niets begreep en dat de ander deskundig was. Hij was uiterst bedreven in het vragen en doorvragen zodat de ander zijn mening niet alleen vertelt maar vooral zijn mening ontwikkelt. Dit is ook wel terug te zien in de afleveringen van De achterkant. De gasten zijn allemaal deskundigen op het gebied van het te bespreken onderwerp. En Van Dam blijft en blijft maar doorvragen en neemt niet genoeg met een simpel antwoord. Aan de hand daarvan verzint hij de gekste situaties om zijn gasten te krijgen waar hij ze hebben wil. Een vaak gehoorde zin in het programma is: ‘Maar mijn vraag was….’. Over de manier waarop hij debatteerde in het programma zei hij eens: Het is een debatteertechniek die ik mijn hele leven al gebruikt heb. Ik wou de mensen met wie ik debatteerde altijd al wijzen op de consequenties van wat ze aanvoerden.”

Netelige kwesties
Ethiek was een belangrijke essentie in het programma. Van Dam sprak bijvoorbeeld door de jaren heen tot drie keer toe met ondernemers. Hierover zei filosoof en oud-hoogleraar bedrijfsethiek Henk van Luijk op 1 oktober 2002 in het Financiële Dagblad: “De drie sessies met ondernemers, gespreid over een periode van ruim twintig jaar, over ethiek in het ondernemen, zijn in feite de weerspiegeling van een herkenbare ontwikkeling, de gang namelijk van ethiek naar verantwoordelijkheid en terug.

Aandacht voor ‘bedrijfsethiek’ in het begin van de jaren tachtig bestond vooral in het bediscussiëren van knellende casussen: handel met Zuid-Afrika, ontslag van personeel op grote schaal, gebruikmaken van mogelijkheden in lagelonenlanden, importeren van tropisch hardhout, investeren in de wapenindustrie. Doe je dat wel of doe je dat niet? Van Dam had de netelige kwesties voor het opscheppen.

 

Opvoeding
In 2002 wijdt Van Dam een uitzending aan kinderopvoeding. Te gast zijn een hoogleraar pedagogiek, directeur van een basisschool, psychiater, kinderrechter, rector van een middelbare school, iemand van bureau jeugdzorg, een gezinsvoogd, en een lid van de raad voor de kinderbescherming. Samen praten zij over de rol van ouders in het opvoeden. Van Dam opent de uitzending door de hoogleraar pedagogiek, Winter, te vragen naar de definitie van opvoeding. Wat houdt dit eigenlijk in? Naar aanleiding van een geschetste situatie zijn de eerste 20 minuten van het programma in ieder geval gevuld. Van Dam vraagt mevrouw Belle, directrice van een basisschool, wat zij zou doen als haar gescheiden zus een 14-jarige dochter heeft die de wetten van haar moeder aan haar laars lapt omdat zij van haar vader wel veel mag. Het meisje moet van de moeder op zaterdag om 11 uur thuis zijn. De vader is echter van mening dat om 11 uur ‘s avonds het vertier pas echt begint. ‘Ik zou mijn zus aanraden om met haar ex-man om de tafel te gaan zitten en hierover te praten’, antwoord Belle. Van Dam: ‘U zus weigert met haar ex-man te praten en zij vraagt u dit te doen.’ Er volgt een discussie over het verantwoord uitgaan van jonge meisjes. Is 12 uur een redelijke tijdstip of mogen ze ook om vier ’s ochtends thuiskomen. De kinderrechter en raad voor de kinderbescherming krijgen de vraag wat zij zouden doen als zij in zo’n gezinssituatie zouden verkeren..

 

Taboedoorbrekend
Al voor dat ‘De achterkant van het gelijk’ op de buis kwam waren er taboedoorbrekende programma’s. Vanaf midden jaren 60 nam een nieuwe generatie programmamakers heilige huisjes op de korrel. Het VARA programma ‘Zo is het toevallig ook nog eens een keer’, uitgezonden van 1963 tot 1966, maakte in 1964 een omstreden uitzending, waarbij het kijkersgedrag werd vergeleken met godsdienst. Acteur Peter Lohr sprak hierin een soort gebed uit tot het Beeld, waarmee de televisie werd bedoeld. De scène leidde tot vragen in de Tweede Kamer en een storm van publieke verontwaardiging.

Een ander voorbeeld van een controversieel programma was ‘Een klein uur U en Een groot uur U’ gepresenteerd door Koos Postema uit 1969. In dit programma werden taboe- doorbrekende onderwerpen besproken zoals euthanasie, abortus en transseksualiteit.

De achterkant van het gelijk past in de ontwikkeling die de mediageschiedenis vanaf de jaren zestig heeft doorgemaakt. Die in het teken stond van de ontzuiling, het shockeren en het aankaarten van tot dan toe vermeden onderwerpen.. Men ging op een frisse manier naar de journalistiek kijken en werd steeds kritischer tegenover wat er in de maatschappij gebeurde.

Vernieuwend
‘De achterkant van het gelijk’ was succesvol en vernieuwend door de manier waarop Marcel van Dam discussies aanzwengelde. De manier van vraagstelling (socratische wijze) zie je vandaag de dag niet meer terug op televisie. Er is eigenlijk nooit een vergelijkbaar programma als ‘de achterkant’ meer geweest op televisie. Wel is het debatprogramma het ‘Lagerhuis’, waar Van Dam ook in de redactie deel nam, geïnspireerd op ‘De achterkant van het gelijk’. De vraagmethode inspireert nog steeds bedrijven om seminars of discussies te houden naar de manier van het programma van, Van Dam.

Succesvol
Het programma was zo succesvol dat het, verspreid over meer dan twintig jaar, vier keer in (bijna) dezelfde formule is teruggekeerd (aan het begin van de 21ste eeuw regisseerde Van Dam de gesprekken iets minder strak en was er meer ruimte voor een onderlinge discussie tussen de gasten). Het programma geeft een mooi tijdsbeeld en laat veranderingen in de maatschappij zien omdat van Dam door de jaren heen steeds gesprekken heeft met dezelfde mensen uit dezelfde beroepssector alleen dan met andere morele dilemma’s. Marcel van Dam hierover: “Ik heb al die vroegere bandjes nog eens bekeken, en we zouden eigenlijk alle oude onderwerpen zo weer kunnen behandelen. Met andere mensen natuurlijk. Toen maakten we bijvoorbeeld een programma over dilemma’s in de gezondheidszorg, dat kunnen we nu zo weer doen. Alleen zijn er nu, gelukkig, wel wat andere discussiepunten. Toen was het de pil, nu zouden het bijvoorbeeld de prenatale diagnostiek of de geboortetechnologie kunnen zijn.”

 

De Achterkant van het gelijk: maandelijks programma over ethische dilemma’s en kwesties. Waarin de presentator door de hand van verzonnen situaties de grenzen van de Ethiek probeert te op te zoeken. Het idee voor zo een manier van interviewen is door de Ford Foundation en Harvard University ontwikkeld.

Gepresenteerd door: Marcel van Dam

Omroep: VARA

Jaar: 1980/81/83 om in de seizoenen van 90/91, 94/95, 2002 en 2004 weer terug te keren op de Nederlandse buis. De seizoenen van 90/91 betekenen Van Dam’s terugkeer als televisiemaker.

Erkenning: Zilveren Nipkowschijf

Erfenis: Het debatprogramma het ‘Lagerhuis’ ook een programma van, Van Dam wordt gezien als een nakomer van ‘De Achterkant van het Gelijk’. Dit programma had dezelfde redacteuren als dat van de Achterkant. Namelijk: Hans van Mierloo, Vera Keur, Carla Valentin en Van Dam Zelf.

Bronnen:

http://tinyurl.com/2kggjy
http://nl.wikipedia.org/wiki/Koos_Postema
http://nl.wikipedia.org/wiki/Zo_is_het_toevallig_ook_nog_eens_een_keer

Leave a comment

Filed under Historische TV-shows

Leave a Reply

Fill in your details below or click an icon to log in:

WordPress.com Logo

You are commenting using your WordPress.com account. Log Out / Change )

Twitter picture

You are commenting using your Twitter account. Log Out / Change )

Facebook photo

You are commenting using your Facebook account. Log Out / Change )

Google+ photo

You are commenting using your Google+ account. Log Out / Change )

Connecting to %s